Ong dú trong vườn nhà người Vĩnh Long, Bến Tre xưa

Tỉnh Vĩnh Long bây giờ gồm cả Bến Tre và Trà Vinh cũ — ba vùng vốn đã giống nhau về cách sống: vườn dừa, cây ăn trái, kênh rạch, nhà giữa vườn. Và cả ba đều có chung một chuyện mà người lớn tuổi ở đây kể giống nhau.

Ong dú ở đây không phải loài mới được đem về nuôi. Nó vốn đã ở sẵn trong vườn nhà, từ trước khi có ai gọi đó là nghề.

Trước khi có thùng, nó ở trong bọng dừa

Người miền Tây lớn tuổi gọi nó bằng nhiều tên: ong dú, ong dủ, có nơi gọi ong muỗi vì con nhỏ xíu. Tổ của nó nằm trong bọng cây dừa già, hốc cột nhà, kẽ mái lá, khe tường, ống tre để ngoài hiên — những chỗ khuất, kín và khô.

Không ai nuôi nó cả. Nó tự tới, tự ở, và người ta để yên vì hai lý do rất thực tế: nó không đốt, nên trẻ con chạy quanh vẫn không sao; và thỉnh thoảng có chút mật để dành khi trong nhà có người ho, người đau bụng.

Chính vì vậy mà mật ong dú ở miền Tây từ xưa không phải hàng hoá. Nó là thứ trong nhà, cho đi thì có, bán thì không — giống như trái cây trong vườn, ai tới chơi thì hái cho mang về.

Vì sao chuyện cũ đó vẫn quan trọng hôm nay

Ba điều rút ra được, đều dùng được ngay.

Một: ong dú vốn thích chỗ kín và khuất, không thích chỗ trống trải. Nó chọn bọng cây, hốc cột — tức chỗ tối, kín gió, ổn định nhiệt. Người mới hay đặt thùng ở chỗ thoáng đãng rộng rãi cho "sạch sẽ", ngược hẳn với chỗ mà con vật này tự chọn khi được chọn.

Hai: nó vốn sống cạnh người. Tổ trong cột nhà, trong mái lá, nghĩa là ngay chỗ có người qua lại mỗi ngày. Điều này giải thích vì sao nuôi ở vườn nhà, sân sau, hiên nhà lại hợp hơn là đưa ra góc vườn xa — và cũng giải thích vì sao đàn không bị stress vì tiếng động sinh hoạt bình thường.

Ba: sản lượng vốn dĩ nhỏ. Cái ống tre sau hiên nhà cho được một hũ nhỏ mỗi năm, và người xưa coi đó là đủ. Ai bước vào nghề hôm nay mà nghĩ khác về con số thì nên biết rằng con số đó không đổi — một tổ vẫn chỉ cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm. Cái đổi là số tổ, và cách người ta dùng nó.

Chợ Lách và chuyện cây giống

Vùng Chợ Lách là nơi làm cây giống và hoa kiểng lớn nhất miền Tây. Điều đó tạo ra một môi trường đặc biệt cho đàn ong: vườn ươm nhiều loại cây con, hoa kiểng ra hoa quanh năm phục vụ vụ Tết, và mật độ cây cực dày trên diện tích nhỏ.

Mặt kia của nó là vườn ươm và vườn kiểng có lịch chăm sóc dày, nhất là giai đoạn giáp Tết. Người nuôi ong ở vùng này gần như bắt buộc phải nắm lịch của vườn xung quanh, hoặc chọn đặt thùng nghiêng về phía vườn cây lâu năm thay vì phía vườn ươm.

Điều người xưa làm đúng mà nay hay quên

Người xưa không bao giờ vét tổ. Lấy một ít, chừa lại phần lớn, và chỉ lấy khi thấy tổ đầy. Không có kỹ thuật gì trong đó cả, chỉ là họ không coi nó là nguồn thu nên không có áp lực phải lấy.

Người mới vào nghề hôm nay có áp lực đó, và đây là chỗ hay hỏng nhất: lấy mật khi đàn chưa đủ dự trữ, lấy vào trước mùa khó, hoặc lấy của đàn vừa mua về chưa kịp ổn định. Cái mất không phải là mật của lần đó mà là cả đàn của năm sau.

Nói cho gọn: kỹ thuật nuôi ong dú hiện đại phần lớn là cách làm cho có nhiều tổ hơn. Còn cách đối xử với từng tổ thì người xưa đã đúng sẵn.