Một năm nuôi ong dú ở Trà Vinh: nhịp dừa và nhịp mặn

Trà Vinh cũ nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Đây là vùng nằm giữa hai cửa sông lớn, có vườn dừa dày, có dừa sáp Cầu Kè nổi tiếng, và có một dải ven biển Duyên Hải, Cầu Ngang chịu mặn theo mùa.

Người nuôi ong ở đây phải theo hai nhịp cùng lúc: nhịp của vườn dừa, và nhịp của độ mặn.

Nhịp thứ nhất: dừa cho hoa gần như quanh năm

Đây là lợi thế lớn nhất của vùng. Dừa trưởng thành ra buồng liên tục, buồng này chưa tàn thì buồng khác đã nhú, nên một vườn dừa vài trăm cây gần như tháng nào cũng có hoa.

Với ong dú, đó là kiểu nguồn hoa lý tưởng: không dồi dào đột ngột rồi tắt hẳn, mà đều và không bao giờ hết. Đàn không phải trải qua đợt đói nào đủ dài để suy quân.

Thêm vào đó, vườn dừa ở đây thường có tầng dưới: chuối, cam, bưởi, cây tạp, bờ mương có bần và cỏ hoa. Chính tầng dưới đó mới là nơi đàn kiếm ăn nhiều nhất chứ không phải hoa dừa trên cao.

Nhịp thứ hai: mặn xâm nhập mùa khô

Từ khoảng tháng 2 tới tháng 5, nước thượng nguồn ít đi và mặn theo triều vào sâu. Các huyện ven biển chịu ảnh hưởng rõ nhất, nhưng những năm mặn nặng thì vào khá sâu trong đất liền.

Với đàn ong thì mặn không tác động trực tiếp, nhưng gây hai vấn đề gián tiếp:

Nước ngọt khan. Đàn cần nước ngọt để uống và làm mát tổ. Mương và kênh quanh nhà nhiễm mặn thì đàn không dùng được, và trong bán kính bay ba bốn trăm mét có thể không còn nguồn nào. Đàn suy dần mà không có dấu hiệu rõ, đây là ca mất đàn âm thầm nhất ở vùng ven biển miền Tây.

Cây bị mặn thì giảm ra hoa. Vườn thiếu nước ngọt tưới sẽ ra hoa ít đi, có khi rụng lá, đúng lúc nắng gắt nhất.

Cách xử rất rẻ: một lu hoặc khạp hứng nước mưa có nắp, đặt cạnh chỗ đặt thùng, thả vật nổi cho ong đậu. Nhà vùng này vốn đã có thói quen trữ nước mưa, chỉ cần chừa một phần cho đàn.

Dừa sáp Cầu Kè và vườn cây lâu năm

Vùng Cầu Kè có dừa sáp và những vườn cây lâu năm: măng cụt, chôm chôm, cam. Đây là kiểu vườn nhiều tầng, rợp, ẩm vừa phải, ít bị mặn hơn ven biển, và là chỗ tốt nhất trong tỉnh cũ để đặt thùng.

Điều cần tránh ở miệt vườn nói chung: đặt thùng sát bờ mương cho mát. Hơi nước bốc lên suốt ngày làm thùng ẩm liên tục, và mốc trong thùng ong dú thường phải bỏ thùng chứ khó cứu. Đặt giữa mặt liếp, kê cao ngang tầm hông trở lên, dưới tán có nắng sớm lọt xuống.

Vùng ven biển Duyên Hải

Có rừng ngập mặn, phi lao, dừa và vườn nhà. Nguồn hoa mỏng hơn vùng vườn nhưng ổn định qua các năm. Ba thứ phải tính: gió biển gần như quanh năm, nước ngọt khan vào mùa khô, và hơi muối ăn mòn phần kim loại của thùng.

Cách làm: đặt sau vật chắn gió, dùng gỗ dày và ít chi tiết kim loại, và luôn có khạp nước mưa bên cạnh.