Ba thứ giết đàn ong dú ở Tiên Phước

Tiên Phước là vùng trung du Quảng Nam nổi tiếng với nhà vườn cổ: bờ đá xếp, tiêu trồng trên trụ sống, lòn bon và cây vườn nhiều tầng. Nay thuộc Đà Nẵng.

Kiểu vườn đó cho nguồn hoa vào loại tốt nhất miền Trung — nhiều loài, nhiều tầng, trổ rải rác. Nhưng đàn ở đây vẫn mất, và ba nguyên nhân đều mang dấu vết của khí hậu Trung Trung Bộ.

Một: bão và lũ, khoảng tháng 9 tới tháng 12

Đây là nguyên nhân đặc trưng nhất của vùng, và là thứ mà các bài viết từ miền Nam không nhắc tới.

Bão không giết đàn trực tiếp, nhưng nó làm bay mái che, làm nghiêng trụ, làm cây đổ lên thùng. Thùng hở sau bão thì mưa vào, ẩm vào, kiến vào — và tất cả xảy ra ngay trước quãng lạnh cuối năm, lúc đàn cần kín nhất.

Phòng: trụ chôn sâu và chắc; mái che buộc chặt chứ đừng đè bằng gạch; không đặt thùng dưới cành lớn hoặc cây có nguy cơ đổ; và đi kiểm ngay sau mỗi đợt gió lớn.

Hai: quãng lạnh cuối năm

Sau mùa mưa bão là những đợt lạnh kèm gió mùa đông bắc. Không sâu như miền Bắc nhưng kéo dài nhiều ngày, và ong dú là loài nhiệt đới không có cơ chế qua lạnh dài.

Phòng: chỗ đặt khuất gió bắc — nép phía nam bờ đá, tường nhà hoặc hàng cây; thùng gỗ dày ghép khít; không mở thùng trong quãng lạnh; và không lấy mật từ khoảng tháng 10 trở đi.

Hai nguyên nhân này nối tiếp nhau trong cùng một quãng cuối năm — đó là lý do cuối năm là mùa nguy hiểm nhất ở đây.

Ba: mốc

Vùng trung du mưa nhiều, ẩm cao, và vườn cổ thì rợp. Thùng đặt dưới tán quá dày hoặc kê thấp thì không bao giờ khô.

Bốn việc: kê cao trên trụ riêng; mái dốc hẳn, cao hơn nắp thùng cho thoáng; chọn chỗ có nắng sớm lọt xuống; gỗ dày ghép khít.

Ở vườn rợp như đây, tìm được một khoảng có nắng sớm là việc đáng bỏ công.

Bù lại: vườn cổ là nguồn hoa hiếm

Vườn nhà cổ ở đây trồng nhiều tầng và nhiều loài, giữ qua nhiều chục năm, ít bị thay đổi theo vụ. Tiêu trên trụ sống thì chính cây trụ cho hoa. Lòn bon, cây ăn trái, cây tạp, bờ rào cây — mỗi thứ một quãng.

Trong một vùng có mùa đông, nguồn hoa đều như vậy là thứ giúp đàn tích đủ để qua quãng khó.

Lấy mật

Cửa sổ hẹp: khoảng tháng 8 tới đầu tháng 9, sau mùa hè và trước mùa mưa bão. Và chỉ khi đàn thật sự khoẻ.

Ở vùng có hai quãng nguy hiểm nối nhau, giữ đàn sống qua năm quan trọng hơn lấy thêm một ít mật.