Tây Ninh qua mấy mùa ong dú: những gì đất này dạy

Tây Ninh bây giờ gồm cả Long An cũ, thành một tỉnh trải từ chân núi Bà Đen xuống tới vùng trũng Đồng Tháp Mười. Hai đầu tỉnh khác nhau xa, nhưng phần phía bắc — vùng quanh núi và các huyện giáp biên — có một đặc điểm chung mà người nuôi ong nào ở đây cũng sớm nhận ra.

Đó là mùa khô. Không phải khô kiểu thiếu nước tưới, mà khô kiểu cả vùng ngừng ra hoa cùng lúc.

Mùa khô ở đây khắc nghiệt hơn người ta tưởng

Nhìn bản đồ thì Tây Ninh là Đông Nam Bộ, khí hậu nóng đều, tưởng như không có gì đáng ngại với một loài nhiệt đới. Thực tế trên đất thì quãng từ khoảng tháng 1 tới tháng 4 là bài kiểm tra thật của mọi đàn ong ở đây: nắng gắt, gió khô, nguồn hoa xuống thấp nhất năm, và chênh lệch ngày đêm rõ hơn vùng ven biển.

Đàn nào đi qua được quãng này mà quân vẫn đông thì coi như đã bám được đất. Đàn nào vào mùa khô với thùng đã bị lấy mật thì hiếm khi hồi lại kịp.

Bài học rút ra nói ra thì đơn giản: nhịp của nghề ở Tây Ninh xoay quanh việc giữ cho đàn đủ dự trữ trước tháng 1, chứ không xoay quanh việc thu được bao nhiêu. Mọi quyết định lấy mật, tách đàn, dời chỗ đều nên tính ngược từ mốc đó.

Cả trăm hecta cao su không bằng mấy cây sau hè

Đây là điều phản trực giác nhất mà đất này dạy. Tây Ninh có cao su, mì, mía — ba loại chiếm phần lớn diện tích, và cả ba đều không phải nguồn hoa đáng kể cho ong dú. Nhìn từ trên cao thì tỉnh này xanh mướt; nhìn bằng mắt con ong thì phần lớn diện tích đó là vùng trống.

Cái nuôi đàn thật là những thứ nhỏ và rải rác: mãng cầu chân núi, xoài, nhãn, dừa, chuối sau hè, hoa giấy bờ rào, cỏ dại ở bờ lô, cây tạp ven kênh. Cộng lại thì ít về diện tích nhưng có hoa quanh năm.

Hệ quả thực tế: ở Tây Ninh, chỗ đặt thùng tốt nhất thường là gần khu nhà ở, không phải giữa đất canh tác. Ngược hẳn với hình dung thông thường về việc đưa đàn ong ra chỗ rộng rãi thoáng đãng.

Kiến, và vì sao diệt kiến là chữa ngọn

Ở đây kiến là nguyên nhân được nhắc tới nhiều nhất khi mất đàn. Nhưng qua mấy mùa thì thấy rõ một điều: kiến gần như không bao giờ hạ được đàn đang khoẻ. Nó vào khi đàn đã yếu từ trước — vì nóng, vì đói sau đợt lấy mật quá tay, vì vừa bị dời chỗ, hoặc vì thùng hở khe.

Nên khi thấy kiến dọn tổ, việc cần làm không dừng ở cắt đường kiến. Câu hỏi đúng là: đàn này yếu từ bao giờ, và vì sao mình không thấy sớm hơn. Trả lời được câu đó thì năm sau không mất đàn nữa; chỉ diệt kiến thì năm sau lại mất.

Về chuyện quy mô, nói cho thật

Một tổ ong dú ở đây cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mật mỗi năm, tuỳ đàn và tuỳ nguồn hoa quanh thùng. Kỹ thuật tốt không kê con số đó lên nhiều — nó chủ yếu giúp đàn không chết và giúp tách đàn đều hơn.

Nghĩa là con đường tăng ở nghề này là tăng số đàn qua từng năm, không phải tăng sản lượng mỗi đàn. Và tăng số đàn thì lại quay về đúng hai thứ đã nói: đàn phải đủ mạnh để tách, mà muốn mạnh thì phải có nguồn hoa quanh thùng và phải sống qua mùa khô. Vòng tròn đó là toàn bộ nghề, phần còn lại là chi tiết.