Ong dú ở Sóc Trăng: vườn chùa Khmer và nhãn Vĩnh Châu

Sóc Trăng cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ. Đây là vùng có đông đồng bào Khmer, nhiều chùa, và một cảnh quan rất riêng: những ngôi chùa nằm giữa vườn cây cổ thụ, nhiều cây hàng trăm năm tuổi.

Với người nuôi ong dú, cảnh quan đó không chỉ để ngắm. Nó cho biết loài này thật sự cần gì.

Vì sao vườn chùa lại là môi trường tốt

Bốn đặc điểm, cái nào cũng đúng thứ ong dú tìm.

Cây cổ thụ nhiều tầng. Sao, dầu, me, bồ đề, thốt nốt, cộng cây ăn trái và cây bụi dưới tán. Nhiều loài thì hiếm tháng nào cả khu không có gì ra hoa, và đó là điều kiện quan trọng nhất với một loài chỉ bay ba tới năm trăm mét.

Không ai phun thuốc. Vườn chùa gần như không dùng hoá chất, không xử lý sâu bệnh theo lịch như vườn sản xuất. Đây là thứ vườn chuyên canh nào cũng thiếu.

Cây già có bọng. Cây cổ thụ thường có hốc, có bọng, có khe vỏ. Đó chính là chỗ ong dú tự chọn làm tổ khi được chọn. Người vùng này vẫn thấy tổ ong không ngòi trong bọng cây già, trong kèo chùa, trong khe tường.

Yên tĩnh nhưng có người qua lại. Không ồn, không xe cộ, mà ngày nào cũng có người ra vào quét dọn. Nghĩa là có người nhìn thấy nếu đàn có gì bất thường.

Điều rút ra cho vườn nhà

Không phải ai cũng có vườn chùa bên cạnh. Nhưng bốn đặc điểm trên đều bắt chước được ở quy mô nhỏ, và chúng giải thích vì sao một lời khuyên phổ biến lại sai.

Lời khuyên hay gặp: đặt thùng nơi thoáng đãng, sạch sẽ, quang đãng. Vườn chùa thì ngược lại: rợp, nhiều tầng, có chỗ rậm, có cây già. Và đàn ong thích kiểu sau, vì đó là kiểu chỗ loài này sống tự nhiên.

Việc thực tế: trồng hoặc giữ vài cây lâu năm quanh chỗ đặt thùng, giữ một dải cỏ hoa không dọn, và chọn góc vườn rợp nhưng vẫn có nắng sớm lọt xuống.

Nhãn Vĩnh Châu và vùng ven biển

Vĩnh Châu có vườn nhãn lâu năm và hành tím. Vườn nhãn cổ là nguồn hoa mạnh theo vụ, và cây nhãn già cũng cho tán che tốt.

Nhưng đây là vùng ven biển, nên có hai thứ phải tính: gió biển gần như quanh năm, và nước. Vùng này có nước lợ, nhiễm mặn theo mùa, nên một khạp nước mưa đặt cạnh thùng là việc nên làm chứ không phải tuỳ chọn.

Vùng trồng hành tím thì cần lưu ý riêng: đây là cây rau màu, canh tác ngắn ngày và chăm sóc dày. Đặt thùng nghiêng về phía vườn nhãn và vườn tạp, tránh rìa giáp ruộng hành.

Cù Lao Dung — một môi trường riêng

Cù lao giữa sông Hậu có nhãn, xoài, mía và bần ven sông. Đất cù lao thường ẩm, nhiều cây, ít bị gió mạnh như ven biển trống. Đây là kiểu chỗ thuận, chỉ cần kê thùng cao vì đất thấp và có triều.

Nói thật về quy mô

Sóc Trăng nuôi được tốt ở vùng có vườn, nhưng một tổ vẫn chỉ cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mật mỗi năm. Cách tăng của nghề này là tăng số đàn qua tách, mà tách thì cần đàn mạnh, tức lại quay về nguồn hoa quanh thùng.

Với người có vườn nhà nhiều tầng hoặc ở gần vườn chùa, vườn nhãn cổ, đây là nghề phụ tốt đi kèm cái vườn, không phải nghề thay thế thu nhập chính.