Ong dú trong vườn nhà cổ xứ Quảng: bờ đá và tiêu

Quảng Nam nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Nhưng vùng đất này giữ một thứ mà ít nơi còn: kiểu vườn nhà cổ, mà rõ nhất là ở Tiên Phước.

Với người nuôi ong dú, kiểu vườn đó đáng nghiên cứu — vì nó gần như là mô hình mẫu, dù người xưa dựng nó không hề nghĩ tới con ong.

Vườn nhà cổ Tiên Phước có gì

Bờ đá xếp không dùng vữa, chia vườn thành nhiều thửa nhỏ theo sườn dốc. Cây lâu năm nhiều tầng: cau, tiêu leo lên cây, lòn bon, măng cụt, mít, chuối, thanh trà. Lối đi phủ rêu. Nhà nằm giữa vườn, mái rộng.

Bốn đặc điểm của kiểu vườn này, cái nào cũng hợp với ong dú:

Nhiều tầng cây, nhiều loài. Hiếm có tháng nào trong năm mà cả vườn không có gì ra hoa. Đây là điều kiện quan trọng nhất với một loài chỉ bay trong bán kính ba bốn trăm mét.

Bờ đá giữ nhiệt và giữ ẩm. Đá hấp nhiệt ban ngày toả lại ban đêm, làm biên độ nhiệt dịu đi — có ích ở vùng có mùa đông se lạnh như miền Trung.

Tán rợp nhưng có khoảng sáng. Vườn không tối om cũng không trống trải. Thùng đặt trong kiểu vườn này có bóng che buổi chiều mà vẫn có nắng sớm — đúng thứ cần để thùng khô sương đêm.

Kín gió. Bờ đá, hàng rào cây, nhà và cây lâu năm chắn gió từ nhiều phía. Ở vùng có bão và gió mùa đông bắc thì đây là lợi thế lớn.

Tiêu Tiên Phước — nguồn hoa nằm ở cây chủ

Tiêu ở đây leo lên cây sống chứ không leo trụ bê tông: mít, lòn bon, cây rừng trong vườn. Đúng như mọi vùng tiêu khác, cái cho hoa là cây chủ chứ không phải dây tiêu.

Nghĩa là kiểu canh tác truyền thống ở đây vô tình giữ lại đúng thứ đàn ong cần: những cây thân gỗ lâu năm ra hoa theo mùa, đứng rải trong vườn.

Bài học rút ra cho người nuôi ở nơi khác

Không phải ai cũng có vườn cổ. Nhưng năm đặc điểm trên đều bắt chước được ở quy mô nhỏ, và chúng giải thích vì sao nhiều lời khuyên phổ biến lại sai.

Lời khuyên hay gặp: "đặt thùng nơi thoáng đãng, rộng rãi, sạch sẽ". Vườn cổ thì ngược: kín đáo, nhiều tầng, có chỗ rậm. Và đàn ong thích kiểu sau, vì đó là kiểu chỗ loài này tự chọn khi được chọn — hốc cây, hốc đá, chỗ khuất.

Lời khuyên hay gặp thứ hai: "vườn phải sạch cỏ". Vườn cổ để cỏ và rêu, và chính lớp đó cho hoa nhỏ rải rác quanh năm.

Phần thực tế phải nói

Quảng Nam không phải vùng dễ như Đông Nam Bộ. Mùa mưa bão tháng 9 tới tháng 12 là quãng khó thật, và vùng trung du miền núi phía tây có mùa đông lạnh rõ. Vườn cổ giúp được nhiều nhưng không xoá được điều đó.

Ba việc phải làm ở đây, chuẩn bị trước mùa mưa chứ không phải trong mùa mưa: kê thùng cao hơn mức ngập từng thấy; mái che dốc thoát nước hẳn; và không lấy mật vào nửa cuối năm để đàn giữ dự trữ.

Với quy mô thì vườn cổ nhiều tầng ở Tiên Phước, Hiệp Đức, Nông Sơn nuôi được đáng kể — còn vùng đồng bằng ven biển và vùng cát thì hợp vài thùng vườn nhà hơn.