Một năm nuôi ong dú ở Pleiku: nhịp của cao nguyên

Pleiku nằm trên cao nguyên ở khoảng bảy trăm mét, cao hơn Buôn Ma Thuột. Thành phố này có cà phê, tiêu, cây đô thị, và một đặc điểm khí hậu quyết định với đàn ong dú: mùa khô gió lộng, đêm lạnh hơn ngày nhiều.

Cả năm của người nuôi ở đây xoay quanh một việc: đưa đàn qua quãng khô với quân còn đông.

Mùa khô: gió mới là vấn đề, không phải nắng

Người mới ở cao nguyên hay lo nắng. Thực tế ở Pleiku, thứ làm đàn suy trong mùa khô là gió và chênh lệch nhiệt ngày đêm.

Gió đông bắc thổi liên tục qua cao nguyên, khô và mạnh. Cửa tổ hứng gió thì mỗi chuyến bay tốn sức hơn; ban đêm gió lùa làm tổ mất nhiệt, mà đêm mùa khô ở đây xuống thấp hơn hẳn ban ngày.

Cách chặn rẻ tới mức nhiều người bỏ qua: đặt thùng sau vật chắn — tường nhà, hàng rào kín, hàng muồng chắn gió của rẫy, bụi cây dày — và cửa tổ quay về hướng khuất gió. Chỉ vậy thôi nhưng đó là khác biệt giữa một đàn ra khỏi mùa khô còn đông quân và một đàn chỉ còn một nửa.

Vụ hoa cà phê: mạnh nhưng ngắn, và là lúc dễ mất đàn

Cuối mùa khô, sau đợt tưới, cà phê nở rộ khoảng hai tuần. Đó là đợt nguồn hoa mạnh nhất năm.

Nhưng đó cũng là quãng rẫy được chăm nhiều nhất — tưới, bón, và ở nhiều nơi là phun. Đàn ong đang bay dày nhất thì gặp đúng lúc rẫy hoạt động mạnh nhất. Người mới thường không nghĩ tới mối liên hệ này.

Và cái bẫy thứ hai: thấy bọng mật đầy lên nhanh thì muốn lấy. Lấy mật ở vụ hoa đầu tiên của một đàn mới mua về là cách chắc chắn để đàn đó không bao giờ mạnh lên, vì phần dự trữ ấy là để đi qua mùa khô kế tiếp.

Cây đô thị và dã quỳ

Trong thành phố Pleiku có cây xanh đường phố, vườn nhà, và vùng ven thì có cà phê, tiêu, cây rừng còn sót. Dã quỳ nở vàng vào cuối mùa mưa sang đầu khô, rải khắp ven đường và bờ rẫy — một nguồn đáng kể đúng vào quãng nguồn hoa bắt đầu giảm.

Nhà trong phố có vườn sau, quanh khu nhiều cây xanh thì nuôi được vài thùng. Điều cần để ý trong phố là nhiệt từ tường và mái tôn, cộng với nguồn nước — sân thượng khô thì phải có khay nước.

Chỉ một cửa sổ để tách đàn

Tách đàn làm cả đàn mẹ lẫn đàn con yếu đi trong vài tháng. Tách vào tháng 9, tháng 10 nghĩa là hai đàn non bước thẳng vào mùa khô gió lộng — gần như là quyết định mất đàn.

Cửa sổ an toàn là khoảng tháng 5 tới tháng 8, khi mưa đều và nguồn hoa từ cây xen còn tốt, đủ để cả hai đàn hồi phục trước khi khô về.

Nói thật

Pleiku nuôi được tốt nếu giải quyết được chuyện gió mùa khô. Một tổ vẫn cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mật mỗi năm, và cách tăng là tăng số đàn qua tách — mà tách thì lại phụ thuộc đàn có qua mùa khô khoẻ hay không.

Vòng tròn đó là toàn bộ nghề ở vùng cao nguyên: chắn gió tốt thì đàn khoẻ, đàn khoẻ thì tách được, tách được thì tăng đàn.