Ong dú ở Ninh Bình: chuyện đàn ong trong vách núi đá

Ninh Bình nay gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ. Nhưng phần làm nên nét riêng của vùng này với nghề ong vẫn là dải núi đá vôi chạy từ Tam Điệp qua Cúc Phương — thứ mà đồng bằng Bắc Bộ xung quanh không có.

Ong trong hốc đá — chuyện có từ trước khi thành nghề

Người vùng núi đá ở đây từ lâu đã biết những tổ ong nằm trong hốc đá, khe vách, hốc cây rừng. Ong rừng ở vùng này có nhiều loài, và trong đó có những loài ong không ngòi — con nhỏ, làm tổ trong hốc kín, cửa tổ là một ống sáp nhỏ nhô ra.

Điều đáng nói không phải là chuyện xưa, mà là thứ nó cho biết về chỗ ở mà loài này tự chọn khi được chọn: hốc kín, khuất gió, nhiệt độ ổn định, có mái che tự nhiên. Vách đá và hốc cây đáp ứng cả bốn.

Đó cũng chính là lý do vì sao ở miền Bắc, đặt thùng dưới mái hiên nhà, sát tường phía nam, trong góc kín lại cho kết quả tốt hơn hẳn đặt giữa vườn thoáng đãng. Không phải vì con ong khó tính, mà vì nó vốn sống ở chỗ như vậy.

Ba điều rút ra, dùng được ngay

Một: khối đá và tường giữ nhiệt là bạn. Vách đá hấp nhiệt ban ngày và toả lại ban đêm, làm biên độ nhiệt dịu đi. Tường gạch của nhà cũng vậy. Ở vùng có mùa đông như Ninh Bình, đặt thùng sát một khối vật liệu giữ nhiệt là cách tận dụng thứ có sẵn.

Hai: cửa tổ nhỏ là bình thường, không phải dấu hiệu đàn yếu. Ong dú làm cửa tổ bằng sáp, thường chỉ một lỗ nhỏ vừa đủ vài con ra vào. Người quen nhìn tổ ong mật hay tưởng đàn thưa. Thực tế cửa nhỏ là cách loài này giữ nhiệt và chống kẻ lạ — càng đúng ở vùng lạnh.

Ba: rừng bản địa cho nguồn hoa mà vườn trồng không có. Cúc Phương và các vạt rừng núi đá còn lại có hệ cây bản địa ra hoa theo nhịp riêng, rải rác quanh năm thay vì dồn vào vụ. Nhà nào ở gần bìa rừng, trong bán kính ba bốn trăm mét, thì đàn có nguồn ổn định hơn hẳn nhà giữa đồng lúa.

Nhưng phải nói rõ về mùa đông

Chuyện ong sống trong hốc đá ở đây từ xưa dễ làm người ta kết luận rằng nuôi ở Ninh Bình là chuyện đương nhiên. Không hẳn.

Tổ trong hốc đá sâu có điều kiện mà một cái thùng gỗ đặt ngoài vườn không có: khối đá quanh nó dày hàng mét, nhiệt độ bên trong gần như không đổi dù ngoài trời rét bao nhiêu. Cái thùng gỗ mỏng thì không.

Nên ở vùng này, nuôi ngoài trời qua mùa đông là việc làm được nhưng phải chuẩn bị: đàn đủ dự trữ trước tháng 11, chỗ đặt sát tường hoặc dưới mái hiên, chắn gió bắc, che mưa phùn, và không quây kín để tránh đọng ẩm. Đàn yếu hoặc vừa bị lấy mật thì rét đậm kéo dài là đủ để mất.

Điều người xưa làm đúng

Không ai đi phá tổ ong trong hốc đá để lấy hết mật. Lấy một ít, để lại phần lớn, và chỉ lấy khi tổ đầy — vì tổ đó năm sau vẫn còn, và người ta biết điều đó.

Người mới vào nghề hôm nay có áp lực sản lượng mà người xưa không có, và đây là chỗ hỏng nhiều nhất ở vùng lạnh: lấy mật của đàn chưa đủ dự trữ, hoặc lấy vào nửa cuối năm. Cái mất không phải hũ mật lần đó mà là cả đàn mùa đông sau.

Nói gọn: ở vùng có mùa đông, phần dự trữ trong tổ không phải phần dư ra để mình hưởng — nó là thứ giữ cho đàn sống.