Ong dú ở Mỹ Tho: nghề vườn bên sông Tiền

Mỹ Tho nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Đây là đô thị miệt vườn bên sông Tiền, có vú sữa Lò Rèn nổi tiếng, các cù lao trồng cây ăn trái, và một kiểu sống với vườn đã thành nếp hàng trăm năm.

Với người nuôi ong dú, cái nếp đó đáng nhìn kỹ, vì nó giải thích vì sao vùng này dễ nuôi mà không cần kỹ thuật gì đặc biệt.

Vườn miệt vườn: nhiều tầng, nhiều đời

Vườn ở đây hiếm khi thuần một loại và hiếm khi mới. Nhiều vườn có cây vú sữa, nhãn, sa pô, mít, dừa trồng từ đời trước, xen chuối và cây tạp, bờ mương có bần và cỏ hoa.

Bốn đặc điểm hợp với ong dú:

Nhiều loài nên hiếm tháng nào trống. Cây này tàn thì cây kia trổ, cộng thêm dừa và chuối gần như quanh năm.

Cây lâu năm có bọng. Vườn cũ có cây già, thân có hốc — chỗ loài này tự chọn khi được chọn. Người vùng này vẫn thấy tổ ong nhỏ không ngòi trong bọng cây, trong kèo nhà.

Canh tác nhẹ tay. Vườn cây lâu năm không đòi chăm dày như vườn chuyên canh ngắn ngày, nên ít đợt xử lý hơn.

Nhà nằm trong vườn. Chủ nhà đi qua mỗi ngày, thấy ngay khi đàn có gì khác thường — mà ong dú thì báo hiệu suy trong nhiều ngày bằng những dấu rất nhỏ.

Chuyện cũ: ong dú vốn ở sẵn trong vườn

Người lớn tuổi miền Tây kể rằng ong dú, có nơi gọi ong dủ hay ong muỗi vì con nhỏ xíu, vốn tự về làm tổ trong bọng dừa, hốc cột nhà, ống tre để ngoài hiên. Không ai nuôi, và người ta để yên vì nó không đốt, thỉnh thoảng có chút mật để dành khi trong nhà có người ho.

Ba điều rút ra dùng được ngay:

Loài này thích chỗ kín và khuất, không thích chỗ trống trải — ngược với lời khuyên phổ biến là đặt nơi thoáng đãng rộng rãi.

Nó vốn sống cạnh người, nên đặt ở vườn nhà, sân sau, hiên nhà hợp hơn là đưa ra góc vườn xa.

Sản lượng vốn nhỏ. Cái ống tre sau hiên cho một hũ nhỏ mỗi năm, và người xưa coi đó là đủ. Con số ấy tới nay không đổi: khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi tổ mỗi năm.

Điều người xưa làm đúng mà nay hay quên

Không vét tổ. Lấy một ít, chừa lại phần lớn, và chỉ lấy khi thấy tổ đầy.

Người mới hôm nay có áp lực sản lượng mà người xưa không có, và đây là chỗ hỏng nhiều nhất: lấy mật khi đàn chưa đủ dự trữ, hoặc lấy của đàn vừa mua về chưa kịp ổn định. Cái mất không phải hũ mật lần đó mà là cả đàn năm sau.

Nói gọn

Kỹ thuật nuôi ong dú hiện đại phần lớn là cách làm cho có nhiều tổ hơn. Còn cách đối xử với từng tổ thì người miệt vườn đã đúng sẵn từ lâu: để yên, đặt chỗ kín, lấy ít, và coi nó là một phần của cái vườn chứ không phải một nguồn thu riêng.