Ong dú ở Lái Thiêu: vườn măng cụt trăm tuổi ven sông

Lái Thiêu nằm ven sông Sài Gòn, vùng Bình Dương cũ nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Ở đây còn những vườn măng cụt, dâu, bòn bon trồng từ mấy chục năm trước — kiểu vườn mà đô thị hoá đang làm hiếm dần.

Với người nuôi ong dú, kiểu vườn đó đáng nhìn kỹ, vì nó gần như là mô hình mẫu dù người xưa lập vườn không hề nghĩ tới con ong.

Bốn đặc điểm của vườn cổ

Cây lâu năm nhiều tầng. Măng cụt tán dày ở trên, dâu và bòn bon ở giữa, dưới là cây bụi và cỏ. Nhiều loài nên hiếm tháng nào cả vườn không có gì ra hoa — điều kiện quan trọng nhất với loài chỉ bay vài trăm mét.

Canh tác nhẹ tay. Cây đã lớn, rễ sâu, ít phải can thiệp. Không có những đợt xử lý dày như vườn chuyên canh ngắn ngày.

Đất ẩm nhưng thoát nước. Vườn ven sông lên liếp, có mương, nên ẩm vừa phải chứ không úng.

Cây già có bọng. Thân cây mấy chục tuổi thường có hốc, khe vỏ — đúng kiểu chỗ ong dú tự chọn khi được chọn.

Điều cần để ý ở vườn quá rợp

Kiểu vườn này có một nhược điểm ngược đời: tán quá dày thì thiếu nắng sớm.

Đàn cần một khoảng nắng nhẹ buổi sáng để khởi động ngày và để thùng khô sương đêm. Chỗ tối om suốt ngày thì mát nhưng không bao giờ khô, và ẩm liên tục là đường dẫn tới mốc trong thùng.

Nên trong vườn cổ, chọn chỗ có khoảng sáng lọt xuống — thường là gần lối đi, gần mép vườn, hoặc nơi có cây đã đốn bớt.

Rút ra cho vườn nhà bình thường

Không phải ai cũng có vườn cổ. Nhưng bốn đặc điểm trên đều bắt chước được, và chúng giải thích vì sao một lời khuyên phổ biến lại sai với loài này.

Lời khuyên hay gặp: đặt thùng nơi thoáng đãng, rộng rãi, sạch sẽ. Vườn cổ thì ngược — rợp, nhiều tầng, có chỗ rậm, có cây già. Và đàn ong thích kiểu sau, vì đó là kiểu chỗ loài này sống tự nhiên.

Việc thực tế: giữ hoặc trồng vài cây lâu năm quanh chỗ đặt thùng, giữ một dải cỏ hoa không dọn, và chọn góc rợp nhưng vẫn có nắng sớm.

Rủi ro thật của vùng này

Không phải kỹ thuật mà là đô thị hoá. Vườn cổ ven sông Sài Gòn đang thu hẹp, và một vườn kế bên bị san lấp thì bán kính bay của đàn mất một phần nguồn hoa.

Cách sống với nó: chọn chỗ đặt mà nguồn hoa đến từ nhiều phía, ưu tiên gần vườn lâu năm và gần bờ sông — những chỗ khó bị thay đổi nhất. Đừng đặt thùng ở nơi mà toàn bộ nguồn hoa chỉ đến từ một mảnh vườn duy nhất.

Một lời về việc giữ vườn

Mỗi vườn măng cụt trăm tuổi mất đi là mất một môi trường mà trồng lại phải mấy chục năm mới có. Với nghề ong dú thì đó là phần nền — thứ không mua được bằng kỹ thuật hay bằng thùng tốt.

Nhà nào còn giữ được vườn kiểu đó thì đang có sẵn thứ mà người nuôi ở vùng khác phải mất nhiều năm để tạo ra.