Ong dú ở Khe Sanh: nghề phụ của vùng cà phê biên giới

Khe Sanh nằm trên vùng cao phía tây Quảng Trị, sát biên giới, với cà phê, rừng còn khá và vườn nhà trong các bản làng. Độ cao vừa phải nên mát hơn đồng bằng nhưng vẫn là vùng nhiệt đới.

Ở vùng sống bằng rẫy như đây, nghề nuôi ong dú có chỗ riêng — nhưng phải nói phần khó trước.

Phần khó: hai đầu của năm

Vùng này chịu cả hai thứ đặc trưng của Bắc Trung Bộ, và độ cao làm chúng rõ hơn.

Gió Lào khô nóng khoảng tháng 5 tới tháng 8: thùng bị hun nóng, đàn mất nước nhanh, cây cỏ héo nên nguồn hoa kém đi.

Mưa lạnh cuối năm và những đợt rét sau đó: đàn phải dồn sức giữ ấm tổ, tiêu dự trữ nhanh.

Nghĩa là nuôi ở đây là nuôi có điều kiện: chỗ đặt phải giải được cả hai — dưới tán cây thật, khuất cả hướng tây lẫn hướng bắc, nhưng không bịt kín. Thùng gỗ dày ghép khít. Không lấy mật từ khoảng tháng 10.

Vì sao nghề này vẫn hợp ở đây

Vì nó không đòi thời gian. Ba việc duy trì — kiểm cầu nối kiến, giữ khay nước, kiểm mái che sau gió lớn — cộng lại chưa tới một giờ mỗi tháng.

Người đã bận rẫy cà phê và nương thì không chen được một nghề đòi mặt hằng ngày. Nghề này chen được.

Nó cũng không cạnh tranh đất: thùng chiếm chỗ bằng một cái trụ, đặt dưới tán cây trong vườn nhà là xong.

Và ai trong nhà cũng chăm được

Ong dú không có ngòi đốt, nên thùng đặt được ngay trong sân, cạnh chỗ sinh hoạt. Việc chăm là quan sát và tay chân nhẹ, hợp với người ở nhà thường xuyên.

Đó là khác biệt lớn so với nghề nuôi ong mật, và là lý do nghề này lan được trong các hộ gia đình chứ không chỉ ở người chuyên.

Nguồn hoa

Cà phê chỉ trổ khoảng hai tuần mỗi năm, nên rẫy cà phê thuần không nuôi được đàn.

Nguồn thật là dải cây rừng còn lại ven khe suối và trên sườn — nhiều loài, trổ rải rác quanh năm — cộng với vườn nhà: chuối, mít, cây ăn trái, hàng rào cây.

Đặt thùng ở chỗ mà tầm bay ba bốn trăm mét phủ được cả rẫy lẫn dải cây rừng và vườn nhà.

Đầu ra

Lượng ít nên kênh thực tế là người quen, khách đặt lại, và bán qua mạng cho người ở xa. Kể rõ nuôi ở đâu, lấy mùa nào, mỗi năm được bao nhiêu — và không hứa công dụng chữa bệnh.

Về rừng

Đặt trên đất vườn của mình hoặc đất được phép. Gần rừng là đủ; không đặt thùng và không lấy tổ trong phạm vi rừng được bảo vệ.