Bắt đầu nuôi ong dú ở Huế: hai thùng và một mùa mưa

Huế có hai thứ mà người nuôi ong dú phải tính, và cả hai đều liên quan tới nước.

Một là mưa. Huế mưa nhiều và mưa dai bậc nhất nước, mùa mưa kéo từ khoảng tháng 9 tới tháng 12, có những quãng cả tuần không thấy nắng. Hai là ẩm — kể cả ngoài mùa mưa, độ ẩm ở đây vẫn cao, và mùa đông thì ẩm cộng lạnh.

Bài này viết cho người sắp mua hai thùng đầu tiên ở Huế.

Chọn tháng bắt đầu: tránh xa mùa mưa

Thời điểm thuận nhất là khoảng tháng 3 tới tháng 6 — sau khi hết rét, trước khi vào mùa mưa. Đàn có nửa năm nắng ấm để ổn định chỗ mới, xây tổ và tích dự trữ trước khi gặp bài kiểm tra đầu tiên.

Bắt đầu vào tháng 9, tháng 10 là đặt đàn vừa dời chỗ vào đúng quãng khó nhất trong năm. Đây là sai lầm hay gặp vì người ta thường quyết định nuôi vào lúc rảnh chứ không vào lúc hợp với con ong.

Chống ẩm là việc số một, không phải chống nóng

Ở miền Nam, việc đầu tiên phải lo là che nắng. Ở Huế thì đổi thứ tự: ẩm mới là kẻ giết đàn phổ biến nhất.

Thùng ẩm liên tục thì bên trong lên mốc, và mốc trong thùng ong dú thường phải bỏ thùng chứ khó cứu. Dấu hiệu thì âm thầm: đàn ra vào thưa dần, có mùi khác lạ khi đứng gần, và tới khi mở ra thì đã muộn.

Bốn việc chống ẩm, làm ngay từ khi đặt thùng chứ không đợi:

Kê cao. Ngang tầm hông trở lên, trên chân trụ riêng, không đặt sát đất hay trên nền gạch ẩm.

Mái che dốc, thoát nước hẳn. Mái phẳng đọng nước là nguồn ẩm thường trực. Mái phải cao hơn nắp thùng một khoảng để không khí đi qua được.

Chọn chỗ có nắng sớm. Đây là điều nhiều người bỏ qua. Một chút nắng sớm mỗi ngày giúp thùng khô sương đêm. Chỗ tối om dưới tán dày suốt ngày thì mát nhưng không bao giờ khô.

Thùng gỗ dày, ghép khít. Gỗ mỏng và khe hở là đường cho ẩm và cho kiến.

Vườn nhà rường — lợi thế riêng của Huế

Kiểu vườn nhà truyền thống ở Huế và vùng quanh là thứ hợp với ong dú tới mức đáng nói riêng: nhiều tầng cây lâu năm, có thanh trà, bưởi, cau, chè tàu làm hàng rào, có hòn non bộ và bể nước, mái nhà rộng che mưa, và không gian kín đáo.

Chỗ đặt lý tưởng trong kiểu vườn này thường là dưới mái hiên hoặc sát chái nhà, hướng cửa tổ ra vườn. Mái nhà che mưa, tường giữ ấm về đêm, và ngày nào chủ nhà cũng đi qua nên phát hiện bất thường sớm.

Đây cũng là cách người xưa vẫn để ong dú tự về làm tổ trong cột nhà, trong hốc kèo — chỉ là nay có thùng cho gọn.

Vì sao hai thùng, và năm đầu đừng lấy mật

Hai thùng thì mỗi sai lầm chỉ tốn hai thùng, mà bài học thu được y như nuôi mười: biết chỗ nào trong vườn khô ráo thật, biết tháng nào quanh nhà có hoa, biết đàn phản ứng thế nào khi mưa dai cả tuần.

Và năm đầu thì đừng lấy mật. Đàn ở Huế mỗi năm phải đi qua hai quãng khó — mùa mưa và mùa rét — trong khi đàn ở miền Nam gần như không phải qua quãng nào. Phần dự trữ chính là thứ giúp nó sống, không phải phần dư ra để mình hưởng.

Nói thẳng phần không dễ chịu: nuôi ở Huế tốn công hơn và sản lượng thấp hơn miền Nam. Một tổ vẫn cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm, và ở đây phần lớn đàn nằm ở nửa dưới. Đây là nghề hợp với người thích cái vườn của mình, không hợp với người tính bằng sản lượng.