Ba thứ làm mất đàn ong dú ở Hà Tĩnh, theo thứ tự

Hà Tĩnh là ranh giới thật của nghề nuôi ong dú ở Việt Nam. Từ đây trở ra, mùa đông có những đợt rét đủ dài để thành vấn đề sống còn với một loài nhiệt đới; từ đây trở vào thì nhẹ dần.

Người nuôi ở đây mất đàn hầu như không phải vì bệnh. Ba nguyên nhân thật, xếp theo số ca.

Một: rét mùa đông

Từ khoảng tháng 12 tới tháng 2, Hà Tĩnh có những đợt rét kéo dài nhiều ngày, kèm mưa phùn và ẩm. Ong dú không có cơ chế qua mùa lạnh — nó co lại trong tổ, ngừng ra ngoài, tiêu dần dự trữ. Đợt rét ba bốn ngày thì đàn khoẻ chịu được. Đợt kéo dài một hai tuần, kèm ẩm, thì đàn yếu sẽ không qua nổi.

Điều quan trọng nhất không phải là che chắn, mà là đàn bước vào mùa đông với bao nhiêu dự trữ. Đây là lý do vì sao ở vùng này việc không lấy mật vào nửa cuối năm không phải lời khuyên mà là điều kiện bắt buộc.

Sau đó mới tới che chắn, và che đúng cách: chắn hướng gió mùa đông bắc, đặt sát tường nhà hoặc sau vật chắn dày, mái che kín mưa phùn. Tuyệt đối không quây kín thùng — quây kín thì hơi nước đọng lại, và ẩm cộng lạnh còn hại hơn lạnh khô.

Hai: lũ mùa thu

Khoảng tháng 9 tới tháng 11 là mùa mưa lũ. Hà Tĩnh là một trong những nơi lũ lên nhanh nhất nước, và có những năm lũ lịch sử vượt xa mọi dự tính.

Với đàn ong thì lũ là mất trắng: thùng ngập hoặc bị cuốn thì không còn gì. Đây là loại rủi ro chặn được hoàn toàn từ trước bằng một việc duy nhất — kê thùng cao hơn mức lũ cao nhất từng thấy ở khu vực đó, trên trụ chắc chắn, chằng cố định.

Người nuôi lâu ở vùng này thường đặt thùng dưới mái hiên nhà trên cao, hoặc trên trụ bê tông cao hẳn. Làm một lần rồi yên nhiều năm — và mỗi mùa lũ không phải lo.

Ba: gió Lào mùa hè

Cùng loại với Quảng Trị nhưng nhẹ hơn: gió tây nam khô nóng từ khoảng tháng 4 tới tháng 8. Nó không gây mất đàn đột ngột mà làm đàn kiệt dần, và một đàn kiệt vào cuối hè thì vào mùa lũ và mùa rét với thể trạng xấu.

Nhìn theo cách đó thì ba nguyên nhân này không độc lập — chúng nối nhau. Đàn suy vì gió Lào thì dễ hỏng trong lũ; đàn vừa qua lũ mà yếu thì khó qua rét. Đó là lý do ở vùng này, chuỗi việc cả năm quan trọng hơn kỹ thuật của từng việc.

Vùng nào trong tỉnh dễ thở hơn

Vùng gò đồi Hương Sơn, Hương Khê — đất bưởi Phúc Trạch và cam bù — là chỗ tốt nhất tỉnh: vườn nhiều tầng cây lâu năm, có đồi che gió, không ngập như đồng bằng ven sông, và có rừng Vũ Quang không xa.

Vùng đồng bằng ven biển thì khó hơn: trống trải, gió mạnh cả hè lẫn đông, và ngập vào mùa lũ. Nuôi được nhưng phải chọn chỗ trong làng, sau vườn nhà, và kê thật cao.

Nói cho rõ về mức độ khó

Hà Tĩnh nuôi được ong dú, nhưng đây không phải vùng cho người mới học nghề qua sách miền Nam rồi làm theo. Mỗi năm đàn phải qua ba quãng khó, trong khi ở Bến Tre hay Đồng Nai gần như không có quãng nào.

Cách thực tế là bắt đầu bằng hai thùng, đặt dưới mái hiên hoặc trong vườn nhà có vật chắn, năm đầu không lấy mật, và xem đàn đi qua một vòng mùa thế nào. Đàn nào qua được mùa đông đầu tiên với quân còn đông thì từ đó về sau việc nhẹ đi nhiều.