Hà Giang: cao nguyên đá và vùng thấp là hai chuyện khác

Hà Giang cũ nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Nói tới Hà Giang là người ta nghĩ tới cao nguyên đá Đồng Văn, tam giác mạch, mật ong bạc hà. Nhưng tỉnh cũ này còn có phần phía nam thấp hơn nhiều — Bắc Quang, Quang Bình, Vị Xuyên — với cam sành, chè, rừng và thung lũng ấm.

Hai phần đó cho hai câu trả lời ngược nhau về việc nuôi ong dú.

Cao nguyên đá phía bắc: không nuôi ngoài trời được

Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ nằm ở độ cao lớn, mùa đông rét sâu kéo dài, có băng giá và sương muối. Ong dú là loài nhiệt đới, không có cơ chế qua mùa lạnh dài — đàn co lại, ngừng ra ngoài, tiêu dần dự trữ rồi suy.

Đây không phải vấn đề tay nghề mà là giới hạn sinh học. Và chính điều kiện đó làm nên thứ vùng này nổi tiếng: tam giác mạch, ngô trên hốc đá, chè Shan tuyết, và mật ong bạc hà.

Mật ong bạc hà không phải mật ong dú

Cần nói rõ vì hai thứ hay bị gộp. Mật bạc hà làm từ hoa cây bạc hà dại mọc trên cao nguyên đá vào quãng cuối năm, do ong mật nuôi trên đó thu. Đây là sản phẩm có chỉ dẫn địa lý, có nghề lâu đời, và có giá trị riêng của nó.

Ong dú là loài khác hẳn: không có ngòi đốt, con nhỏ hơn nhiều, làm tổ trong hốc kín, mật lỏng hơn và chua rõ hơn, và một tổ chỉ cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm.

Mật ong dú bán cho khách du lịch trên cao nguyên đá gần như chắc chắn là hàng chở từ vùng nuôi phía nam lên. Không sai, miễn người bán nói đúng.

Phía nam tỉnh cũ: vùng thấp nuôi được

Bắc Quang, Quang Bình, Vị Xuyên và các thung lũng ven sông Lô thấp hơn nhiều, ấm hơn, trồng được cam sành, chuối, mít và cây ăn trái nhiệt đới. Vùng cam sành Bắc Quang có tiếng từ lâu.

Ở đó ong dú nuôi được, quy mô vườn nhà, với ba điều kiện quen thuộc của miền Bắc: đàn đủ dự trữ trước mùa đông; đặt sát tường nhà hướng nam hoặc dưới mái hiên khuất gió bắc; che mưa phùn mà không bọc kín thùng.

Dấu hiệu nhận biết, không cần đo độ cao

Nhìn cây quanh nhà. Trồng được cam, chuối, mít và ra trái đều thì nuôi được. Trồng ngô trên hốc đá, tam giác mạch, chè Shan tuyết, mùa đông có băng giá thì không.

Và dấu chắc chắn hơn: trong xã đã có ai nuôi ong dú chưa, đàn của họ qua mùa đông thế nào. Ở vùng phân hoá mạnh như đây, câu trả lời tại chỗ đáng tin hơn mọi bảng khí hậu.

Nếu ở vùng cao mà vẫn muốn nuôi

Có người nuôi số ít trong nhà, trong phòng kín giữ được nhiệt. Đó là nuôi để quan sát, không phải để có sản lượng, và cần chấp nhận đàn sẽ không phát triển như ở vùng nóng.

Điều không nên làm là mua đàn từ miền Nam chở thẳng lên rồi để ngoài vườn qua mùa đông. Ai ở cao nguyên đá muốn theo nghề này nghiêm túc thì phương án thực tế là đặt đàn ở vùng thấp phía nam tỉnh, hoặc gửi ở vườn người quen dưới đó.

Điều vùng cao làm tốt hơn vùng nuôi

Là bán. Cao nguyên đá có dòng khách du lịch rất lớn quanh năm và thương hiệu đặc sản mạnh. Người có mặt bằng và tệp khách ở đó hợp làm đầu ra cho mật từ vùng nuôi hơn là hợp làm người nuôi ong dú.

Làm tử tế thì đơn giản: nói rõ mật ong dú này của trại nào, ở vùng nào, và đây là nơi bán — đừng để khách hiểu nhầm là mật của đàn nuôi trên cao nguyên đá, và đừng để nó bị lẫn với mật bạc hà vốn đã có tên tuổi riêng.