Cây gì nuôi ong dú ở Đắk Lắk, ngoài hoa cà phê

Ai nuôi ong ở Đắk Lắk cũng biết vụ hoa cà phê. Cuối mùa khô, sau đợt tưới, cả vùng trắng xoá trong khoảng hai tuần, đàn ong làm việc từ mờ sáng, bọng mật lên trông thấy.

Nhưng hai tuần là hai tuần. Còn năm mươi tuần còn lại thì đàn sống bằng gì? Câu hỏi đó mới quyết định vườn nhà mình nuôi được mấy thùng, và đó là câu người mới ít khi hỏi.

Tầng cây xen — thứ nuôi đàn thật sự

Rẫy cà phê ở Đắk Lắk hiếm khi thuần. Và may cho người nuôi ong, gần như mọi thứ trồng xen đều có hoa.

Bơ. Cây chắn gió quen thuộc của rẫy cà phê, ra hoa rộ và kéo dài hơn cà phê nhiều. Rẫy nào có hàng bơ thì đàn ong có thêm một đợt nguồn hoa lớn ngay sau vụ cà phê.

Sầu riêng. Đang được trồng xen ngày càng nhiều. Hoa sầu riêng nở về đêm và sáng sớm, và đó là quãng ong dú hoạt động mạnh nhất trong ngày ở vùng cao nguyên.

Tiêu. Trụ tiêu thường là trụ sống — muồng, lồng mứt, gòn — và chính cây trụ sống đó mới là nguồn hoa đáng kể, chứ không phải dây tiêu.

Muồng và cây chắn gió. Trồng để chắn gió mùa khô, nhưng ra hoa vàng rộ và đúng vào quãng thiếu.

Cây rừng khộp còn sót ở bờ lô. Đây là phần ít ai tính mà lại quan trọng: cây rừng bản địa rụng lá theo mùa, và khi bung lá non, ra hoa thì cho nguồn ở quãng mà cây trồng không có gì.

Rẫy sạch cỏ là rẫy nghèo với con ong

Một thói quen canh tác phổ biến ở đây là dọn sạch cỏ trong lô. Với cây cà phê thì có lý do của nó. Với đàn ong thì mỗi lần dọn sạch là mất một nguồn nhỏ nhưng liên tục — cỏ hoa dại trong lô và ở bờ lô ra hoa gần như quanh năm.

Không ai bảo chủ rẫy phải để cỏ. Nhưng nếu nhà có nuôi ong, thì để một dải cỏ ở bờ lô, bờ suối hoặc góc rẫy không dùng tới là việc gần như không tốn gì mà đổi lại đáng kể. Nhiều người nuôi lâu năm ở đây giữ hẳn một góc rẫy không đụng tới, và đó là chỗ đặt thùng.

Vùng Phú Yên cũ — cùng tỉnh nhưng khác hẳn

Từ tháng 7 năm 2025, Phú Yên nhập vào Đắk Lắk. Hai vùng này nằm chung một tỉnh nhưng là hai thế giới với con ong: một bên là cao nguyên đất đỏ độ cao vài trăm mét, một bên là đồng bằng ven biển với dừa, keo, lúa và cây chịu mặn.

Người ở vùng Tuy Hoà, Sông Cầu đọc kinh nghiệm của người Buôn Ma Thuột thì nên nhớ điều đó: nguồn hoa khác, nhịp mùa khác, và vùng ven biển không có vụ hoa cà phê nhưng lại có dừa cho hoa đều quanh năm — thứ mà cao nguyên không có.

Cách tự kiểm nguồn hoa vườn nhà

Không cần kiến thức thực vật. Đi một vòng bán kính chừng bốn trăm mét quanh chỗ định đặt thùng, mỗi tháng một lần, ghi lại: tháng này có cây gì đang có hoa. Làm một năm là có bảng nguồn hoa của chính mảnh đất nhà mình — chính xác hơn mọi bài viết, kể cả bài này.

Tháng nào trong bảng đó trống thì đó là tháng đàn sẽ yếu, và là tháng tuyệt đối không nên lấy mật hay tách đàn. Biết trước được điều đó thì gần như không mất đàn.