Ong dú ở Châu Đốc: thốt nốt, núi Sam và vườn nhà

Châu Đốc nằm dưới chân núi Sam, bên sông Hậu, giữa vùng đồng lũ An Giang và những hàng thốt nốt đặc trưng của miền biên giới.

Với người nuôi ong dú, cảnh quan ở đây cho biết khá rõ chỗ nào đàn sống được và chỗ nào không.

Thốt nốt: cây biểu tượng của vùng

Thốt nốt đứng rải khắp bờ ruộng, bờ kênh, quanh làng. Cây cao, thân thẳng, sống rất lâu năm, và là cây gắn với đời sống của người vùng biên: lấy nước, làm đường, làm bánh.

Với đàn ong thì thốt nốt có đóng góp, nhưng điều đáng nói hơn là những gì đi cùng nó: cây thốt nốt lâu năm thường nằm ở bờ ruộng, bờ kênh, quanh khu dân cư, nơi có cả một tổ hợp cây khác. Và cây già thân có hốc, có khe.

Nói cách khác, vùng nhiều thốt nốt thường là vùng có làng, có vườn, có bờ kênh nhiều cây. Đó mới là thứ nuôi đàn.

Chân núi Sam và núi đá Bảy Núi

Khác với phần lớn đồng bằng, vùng này có núi đá nhô lên. Chân núi có cây rừng núi đá, cây thuốc mọc hoang, cây bụi bản địa — ra hoa rải rác quanh năm theo nhịp tự nhiên chứ không dồn vào vụ như cây trồng.

Nhà nào ở chân núi, trong bán kính ba bốn trăm mét tính từ vạt cây rừng, thì đàn có nguồn nền ổn định mà vùng đồng lúa thuần không có.

Điều cần tính ở chân núi đá: đá hấp nhiệt nên buổi chiều nóng hầm. Phải có tán cây che chiều, không đặt thùng trên nền đá trống hay sát vách đá hướng tây.

Mùa nước: đặc điểm lớn nhất của vùng

Từ khoảng tháng 8 tới tháng 11, nước từ thượng nguồn về, đồng ngập. Đây là nhịp sống của cả vùng và là yêu cầu không thương lượng với người nuôi ong: kê thùng cao hơn mức nước cao nhất từng thấy, không phải mức năm ngoái.

Làm chắc một lần bằng trụ bê tông hoặc cột chôn sâu, hoặc đặt trên nền nhà, mái hiên cao. Đừng dời thùng mỗi mùa nước vì dời chỗ làm đàn mất định hướng đúng lúc nguồn hoa cũng kém.

Sau khi nước rút, đồng cỏ và cây bờ kênh bùng lên. Quãng cuối năm sang đầu năm thường là lúc đàn lên quân tốt nhất ở đây.

Nước uống cho đàn

Vùng này nhiều nước mặt nhưng không phải lúc nào cũng dùng được: mùa nước thì đục và chảy, mùa khô thì kênh cạn hoặc phèn. Một khạp nước mưa có nắp, đặt cạnh thùng, thả vật nổi cho ong đậu, là việc nên làm quanh năm.

Về đầu ra

Châu Đốc có dòng khách hành hương và du lịch lớn quanh năm, và thói quen mua đặc sản vùng biên đã thành nếp. Mật ong dú hợp đứng cạnh những thứ đó.

Như mọi nơi đông khách: nói đúng nuôi ở đâu, một năm thu bao nhiêu, và đừng hứa số lượng. Người bán được lâu là người cho khách xem được chỗ nuôi.