Ong dú ở Cầu Kè: xứ dừa sáp và vườn quanh chùa

Cầu Kè thuộc Trà Vinh cũ, nay là Vĩnh Long. Vùng này nổi tiếng với dừa sáp, có nhiều chùa Khmer, và giữ được khá nhiều vườn cây lâu năm — măng cụt, chôm chôm, cam, dừa trồng từ đời trước.

Với người nuôi ong dú, hai đặc điểm đó đáng nhìn kỹ.

Vườn quanh chùa: môi trường gần như dựng sẵn

Chùa Khmer ở vùng này thường nằm giữa vườn cây cổ thụ: sao, dầu, me, bồ đề, thốt nốt, cùng cây ăn trái và cây bụi dưới tán.

Bốn đặc điểm đúng thứ ong dú cần: nhiều loài nên hiếm tháng nào trống nguồn hoa; gần như không phun thuốc; cây già có bọng và khe vỏ — đúng kiểu chỗ loài này tự chọn; và yên tĩnh nhưng ngày nào cũng có người ra vào quét dọn nên thấy bất thường sớm.

Không phải ai cũng có vườn chùa bên cạnh, nhưng bốn đặc điểm đó bắt chước được trong vườn nhà: giữ cây lâu năm, trồng nhiều loài, chọn góc rợp có nắng sớm, và đặt gần lối đi.

Vườn dừa sáp và vườn cây lâu năm

Dừa sáp là đặc sản của vùng, và với đàn ong thì dừa nói chung là nguồn nền quý nhất: cây trưởng thành ra buồng liên tục nên gần như tháng nào cũng có hoa.

Xen giữa là măng cụt, chôm chôm, cam, chuối — cây lâu năm trồng nhiều tầng, canh tác nhẹ tay hơn vườn chuyên canh ngắn ngày.

Đó là lý do vùng này nuôi được ổn định mà không cần kỹ thuật gì đặc biệt: nguồn hoa đủ đều, môi trường rợp mát, và ít đợt xử lý gây mất ong đột ngột.

Chuyện cũ vẫn đúng: ong vốn ở sẵn trong vườn

Người lớn tuổi ở miền Tây vẫn kể ong dú tự về làm tổ trong bọng dừa, hốc cột nhà, kèo chùa, ống tre ngoài hiên. Không ai nuôi, và người ta để yên vì nó không đốt.

Ba điều rút ra dùng được ngay: loài này thích chỗ kín và khuất, không thích chỗ trống trải; nó vốn sống cạnh người nên đặt ở vườn nhà hợp hơn đưa ra góc vườn xa; và sản lượng vốn nhỏ — cái ống tre sau hiên cho một hũ nhỏ mỗi năm, con số đó tới nay không đổi.

Việc cần làm ở miệt vườn

Kê cao ngang tầm hông trở lên; mái che dốc thoát nước và cao hơn nắp thùng cho thoáng; chọn chỗ có nắng sớm; và cắt đường kiến bằng trụ riêng cùng chén nước ở chân trụ.

Mùa khô có mặn xâm nhập thì chuẩn bị một khạp nước mưa đặt cạnh thùng, và không lấy mật trong quãng đó.

Một điều nên giữ khi vườn đổi cây

Vùng này đang có xu hướng chuyển sang chuyên canh loại cây có giá. Với cây trồng thì đó là tính toán của chủ vườn, không ai nói khác được.

Nhưng với đàn ong, mỗi lần một vườn cổ nhiều tầng bị thay bằng vườn thuần một loại là mất đi phần nền. Giữ lại vài cây dừa, vài cây lâu năm và một dải cỏ hoa ở bờ liếp là việc gần như không tốn gì mà giữ được cả nghề ong bên cạnh.