Đặt thùng ong dú ở Cần Thơ: chuyện mương liếp và nước

Cần Thơ bây giờ gồm cả Sóc Trăng và Hậu Giang cũ — một vùng miệt vườn rộng, kênh rạch chằng chịt, và là một trong những nơi thuận nhất nước cho nghề nuôi ong dú.

Thuận tới mức câu hỏi ở đây hiếm khi là "nuôi được không", mà là "đặt thùng chỗ nào trong vườn". Và đó là câu đáng hỏi thật, vì vườn miệt vườn không phải chỗ nào cũng giống chỗ nào.

Vườn mương liếp: một khu vườn là nhiều tiểu vùng

Vườn ở đây lên liếp, giữa hai liếp là mương. Chênh lệch giữa mặt liếp và mặt mương chỉ hơn mét, nhưng với con ong thì đó là hai môi trường: trên liếp thì thoáng và khô ráo, sát mương thì ẩm quanh năm, hơi nước bốc lên suốt ngày.

Thùng đặt sát mương thì mát thật, nhưng ẩm liên tục là đường dẫn tới mốc bên trong thùng — và mốc trong thùng ong dú thường phải bỏ thùng chứ khó cứu. Đây là ca mất đàn phổ biến nhất ở miệt vườn, và nó diễn ra âm thầm trong nhiều tuần.

Chỗ nên đặt là giữa mặt liếp, kê cao ngang tầm hông người trở lên, dưới tán cây có nắng sớm lọt xuống nhưng che được nắng chiều. Nắng sớm quan trọng hơn người ta tưởng: nó giúp thùng khô sương đêm và giúp đàn khởi động ngày.

Kiến ở miệt vườn: chống bằng khoảng cách, không bằng thuốc

Đất ẩm, nhiều cây, nhiều mùn — miệt vườn là thiên đường của kiến. Cách chống hiệu quả nhất không phải là diệt mà là cắt đường đi: kê thùng trên trụ riêng, không để cành cây hay dây leo nào chạm vào thùng, và kiểm chân trụ mỗi lần ra vườn.

Nhiều người bôi mỡ hoặc dầu vào chân trụ. Có tác dụng, nhưng mưa miệt vườn làm trôi nhanh, nên đừng dựa hẳn vào đó. Thứ bền hơn là chân trụ đặt trong chén nước — cách cũ mà hiệu quả, chỉ cần nhớ thay nước và đừng để lá rụng bắc cầu qua chén.

Và nhắc lại điều quan trọng nhất: kiến vào được nghĩa là đàn đã yếu từ trước. Nếu năm nào cũng mất đàn vì kiến thì vấn đề nằm ở chỗ khác — thường là ẩm, hoặc lấy mật quá tay.

Nước nổi và chuyện kê thùng

Vùng này có mùa nước, và nhiều nơi trong vùng Hậu Giang, Sóc Trăng cũ còn triều cường theo con nước. Nguyên tắc kê thùng phải tính theo mức nước cao nhất từng thấy, không phải mức thường gặp — vì chỉ cần ngập một lần là mất đàn, và những năm nước lớn thì không báo trước.

Người nuôi lâu ở đây thường kê hẳn trên trụ bê tông hoặc cột gỗ chôn sâu, cao hơn mức nước lịch sử một khoảng an toàn, rồi để đó nhiều năm không phải dời.

Nguồn hoa: lợi thế lớn nhất của vùng này

Phong Điền và vùng miệt vườn quanh đó có thứ mà ít nơi có: vườn nhiều tầng, nhiều loại, và gần như không có tháng nào trống. Dâu, vú sữa, nhãn, chôm chôm, sầu riêng, dừa, mít, bưởi, cộng thêm cây bờ mương và cỏ hoa dại.

Đó là lý do đàn ong dú ở đây tách được đều đặn hơn nhiều vùng khác. Và tách đàn mới là con đường tăng thật của nghề này — sản lượng mỗi tổ thì ở đâu cũng chỉ khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm, không kê lên được bằng kỹ thuật.