Cây gì nuôi ong dú ở Cà Mau: tràm, mắm và đước

Người quen miệt vườn Cần Thơ, Vĩnh Long khi xuống Cà Mau thường thấy lạ: ở đây gần như không có vườn cây ăn trái theo kiểu miệt vườn. Đất phèn, đất mặn, nước lợ, và phần lớn diện tích là rừng tràm, rừng đước, ruộng lúa tôm.

Vậy đàn ong dú ở đây sống bằng gì? Câu trả lời làm nên nét riêng của cả vùng.

Tràm — cây chủ lực của vùng U Minh Hạ

Rừng tràm trên đất than bùn U Minh Hạ là một hệ sinh thái mà cả nước chỉ có vài nơi. Tràm ra hoa thành đợt, và khi rộ thì cả vùng thơm — đây là nguồn hoa mạnh nhất của vùng này.

Điều cần biết là tràm ra hoa theo đợt chứ không đều quanh năm, và các đợt đó phụ thuộc thời tiết từng năm. Nên với đàn ong, tràm giống vai trò của hoa cà phê với Tây Nguyên: cú dồn lớn, nhưng không phải thứ đỡ đàn suốt năm.

Rừng ngập mặn — nguồn ít ai tính

Phía Ngọc Hiển, Đất Mũi, Năm Căn là rừng đước, mắm, vẹt. Đây là hệ cây tiên phong lấn biển, và chúng đều có hoa. Với đàn ong dú đặt gần bìa rừng, đó là nguồn bổ sung ổn định qua các năm — rừng ngập mặn không bị chặt để chuyển đổi cây trồng như vườn trên bờ.

Nhưng vùng ngập mặn có một yêu cầu tuyệt đối: nước ngọt. Mặt nước quanh đó là nước mặn hoặc lợ, mà đàn ong cần nước ngọt để uống và làm mát tổ. Trong bán kính bay ba bốn trăm mét mà không có nguồn ngọt nào thì đàn không bao giờ lên nổi — và đây là lý do âm thầm khiến nhiều người ở vùng này thắc mắc sao đàn mình cứ lẹt đẹt.

Cách xử đơn giản: một khạp hứng nước mưa có nắp, đặt cạnh chỗ đặt thùng, mặt nước thả vài cành cây hoặc miếng xốp để ong đậu mà không chìm.

Cái quyết định thật: mấy cây quanh nhà

Nghe ngược với hình dung về một tỉnh nhiều rừng, nhưng đúng: thứ đỡ đàn hằng ngày ở Cà Mau không phải rừng tràm mà là dừa, chuối, xoài, mít, bông trang, cây tạp trồng quanh nhà và dọc bờ kênh.

Lý do nằm ở bán kính bay ba tới năm trăm mét. Rừng tràm rộng hàng nghìn hecta nhưng nếu nhà cách bìa rừng hai cây số thì đàn không tới được. Ngược lại mấy cây sau hè thì lúc nào cũng trong tầm.

Hệ quả thực tế: ở Cà Mau, chỗ đặt thùng tốt nhất là quanh khu dân cư có vườn tạp, và nếu được thì gần bìa rừng — chứ không phải sâu trong rừng như nhiều người nghĩ. Sâu trong rừng thì ẩm, khó tới thăm, không có nước ngọt, và không phát hiện được bất thường sớm.

Hai thứ đặc thù của vùng lúa tôm

Thứ nhất là độ mặn thay đổi theo mùa. Vùng lúa tôm có giai đoạn lấy mặn nuôi tôm, giai đoạn rửa mặn trồng lúa. Nó không ảnh hưởng trực tiếp tới đàn ong, nhưng ảnh hưởng tới cây cỏ quanh đó — mùa mặn thì nhiều loại cây dừng ra hoa.

Thứ hai là gió biển. Cà Mau có biển ba mặt, gió gần như liên tục. Cửa tổ hứng gió thẳng thì ong ra vào tốn sức, ngày gió lớn đàn gần như không làm gì được. Đặt sau nhà, sau rặng dừa nước hoặc hàng rào kín là việc phải làm.

Về quy mô, nói thật

Cà Mau không phải vùng cho sản lượng như miệt vườn. Nguồn hoa mạnh nhưng theo đợt, và phần nền hằng ngày thì mỏng hơn vùng vườn nhiều tầng. Một tổ vẫn cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm, và ở đây phần lớn đàn nằm ở nửa dưới của khoảng đó.

Bù lại, mật ở đây có chỗ đứng riêng: mật của một vùng rừng tràm và rừng ngập mặn, gắn với cái tên Cà Mau và Đất Mũi. Với mặt hàng hiếm bán theo câu chuyện thì đó là lợi thế thật.