Bắt đầu nuôi ong dú ở Buôn Ma Thuột với hai thùng

Ở Buôn Ma Thuột, câu hỏi của người mới thường không phải "nuôi ong dú có khó không", mà là "trong rẫy cà phê nhà mình thì đặt thùng ở đâu". Hỏi vậy là hỏi đúng. Đất này có thứ mà ít nơi có được — một vụ hoa trắng trời — nhưng cũng có hai thứ dễ làm người mới mất đàn ngay năm đầu.

Bài này viết cho người chuẩn bị mua hai thùng đầu tiên. Hai thùng, không phải mười. Lý do nằm ở cuối bài.

Hai thứ đất đỏ cho không nơi nào bằng

Thứ nhất là vụ hoa cà phê. Cuối mùa khô, sau đợt tưới đầu, cả vùng nở đồng loạt trong khoảng hai tuần. Đàn ong dú trong thời gian đó làm việc từ sớm tinh mơ, bọng mật lên nhìn thấy rõ qua từng ngày. Không nhiều vùng trong nước có một cú dồn nguồn hoa mạnh như vậy.

Thứ hai là tầng cây xen. Rẫy cà phê ở đây gần như luôn có cây khác: tiêu leo trụ, bơ, sầu riêng, mắc ca chắn gió, muồng và cây rừng sót lại ở bờ lô. Sau khi hoa cà phê tàn, chính mấy thứ đó mới nuôi đàn suốt phần còn lại của năm. Rẫy nào trồng cà phê thuần, dọn sạch cỏ và không có cây xen thì nguồn hoa hụt hẳn sau tháng 4 — đó là điều nên xem trước khi đặt thùng, chứ không phải xem rẫy rộng bao nhiêu.

Nhưng mùa hoa cà phê cũng là quãng dễ mất đàn nhất

Nghe ngược, mà đúng. Hai lý do, đều là chuyện của con người chứ không phải của con ong.

Một, hoa cà phê nở là lúc rẫy được chăm nhiều nhất: tưới, bón, và ở nhiều nơi là phun. Đàn ong đang bay dày nhất trong năm thì gặp đúng lúc rẫy hoạt động mạnh nhất. Người mới thường không nghĩ tới mối liên hệ này, tới khi thấy xác ong trước cửa tổ thì đi tìm nguyên nhân ở bệnh tật.

Hai, nhìn bọng mật đầy lên nhanh thì ai cũng muốn lấy. Lấy mật ở vụ hoa đầu tiên của một đàn mới mua về là cách chắc chắn nhất để đàn đó không bao giờ mạnh lên. Đàn vừa đổi chỗ, vừa phải xây lại tổ, phần dự trữ nó tích được là để đi qua mùa khô kế tiếp, không phải để mình hưởng.

Đặt hai thùng đó ở đâu trong rẫy

Nguyên tắc gọn: chọn chỗ có bóng buổi chiều, không có gió lùa thẳng, và trong bán kính ba bốn trăm mét có ít nhất hai ba loại cây khác ngoài cà phê.

Cụ thể trong một rẫy Buôn Ma Thuột thì thường là ba chỗ này đáng xem trước: sát nhà hoặc chái bếp, nơi có tường che nắng chiều và mình đi qua mỗi ngày nên phát hiện bất thường sớm; dưới tán một cây bơ hoặc cây muồng ở bờ lô, tránh được nắng gắt mà vẫn thoáng; và hàng trụ tiêu sát bờ rào, chỗ này mát nhưng phải kê cao vì mùa mưa đất ẩm và kiến nhiều.

Chỗ cần tránh thì rõ hơn: giữa lô cà phê trống trải hướng tây. Nắng chiều ở đây rát, thùng gỗ mỏng phơi từ mười hai giờ tới bốn giờ là bên trong nóng tới mức đàn phải bu ra ngoài cửa để hạ nhiệt thay vì đi làm.

Mùa khô là bài kiểm tra thật

Từ khoảng tháng 12 tới tháng 3, Tây Nguyên khô và lạnh về đêm, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn. Ong dú là loài nhiệt đới, nó không có cơ chế nào để chịu lạnh kéo dài — gặp lạnh thì đàn co lại, ít ra vào, và nếu kéo dài thì suy dần.

Việc cần làm không phức tạp: che chắn hướng gió đêm, đừng để thùng đứng trơ giữa rẫy, và tuyệt đối không lấy mật trong giai đoạn này. Đàn nào đi qua được mùa khô đầu tiên mà quân vẫn đông thì coi như đã bám được đất này.

Vì sao là hai thùng, không phải mười

Vì năm đầu mình học chứ không phải sản xuất. Hai thùng thì mỗi sai lầm chỉ tốn hai thùng, mà bài học thu được y như nuôi mười thùng: biết chỗ nào trong rẫy nhà mình mát thật, biết hoa gì trổ tháng nào, biết kiến ở đâu, biết khi nào nên để yên.

Người bắt đầu bằng mười thùng thường không mất tiền vì đàn chết, mà mất vì phải học mười lần cùng một bài học cùng lúc. Năm sau, khi đã biết rẫy mình nuôi được bao nhiêu, thì việc tăng lên là chuyện của tách đàn chứ không còn phải mua.