Ba thứ làm mất đàn ong dú ở Bình Thuận: khô, gió, thuốc

Bình Thuận nay thuộc tỉnh Lâm Đồng. Nhưng vùng đất này giữ đặc điểm riêng của nó: nắng nhiều nhất nước, mưa ít, và một dải ven biển gần như bán khô hạn.

Nghịch lý là nhiệt độ ở đây lại rất hợp với ong dú — loài nhiệt đới không bao giờ phải lo lạnh. Đàn mất ở vùng này gần như không bao giờ vì rét hay vì bệnh. Ba nguyên nhân thật, xếp theo số ca.

Một: khô — và cụ thể là thiếu nước

Đây là nguyên nhân số một, và nó âm thầm tới mức nhiều người không nhận ra.

Đàn ong dú cần nước không chỉ để uống mà còn để làm mát tổ trong những ngày nắng gắt. Ở vùng ẩm thì chuyện này tự giải quyết: có mương, có vũng nước mưa, có chỗ rỉ nước.

Ở Bình Thuận vào mùa khô — kéo dài và gắt — thì trong bán kính bay ba bốn trăm mét có thể không còn nguồn nước nào. Đàn không chết ngay, nhưng suy dần: ong phải đi xa hơn, tốn sức hơn, tổ không hạ nhiệt được, quân giảm. Đến khi thấy rõ thì đã mất mấy tháng.

Cách chặn rẻ tới mức vô lý: một khay hoặc khạp nước nông, có nắp che bớt bốc hơi, thả vài cành cây hoặc miếng xốp để ong đậu mà không chìm, đặt cạnh chỗ đặt thùng. Việc này quan trọng hơn mọi kỹ thuật khác ở vùng khô.

Hai: gió biển và nắng trực tiếp

Dải ven biển từ Tuy Phong qua Phan Thiết xuống La Gi có gió gần như quanh năm, và nắng thì rất gắt. Thùng đặt chỗ trống thì nóng cả từ trên xuống lẫn từ mặt đất hắt lên, còn cửa tổ hứng gió thì đàn tốn sức mỗi chuyến bay.

Dấu hiệu dễ thấy nhất của thùng quá nóng: buổi chiều ong bu thành đám ngoài cửa tổ mà không đi làm, nhiều ngày liền. Nhiều người tưởng đó là dấu hiệu đàn đông và khoẻ — thực ra là đàn đang phải dồn sức hạ nhiệt.

Cách xử: mái che đặt cao hơn nắp thùng một khoảng cho thoáng, kê thùng cao khỏi mặt đất, và đặt sau vật chắn gió — tốt nhất là cây sống vì vừa chắn gió vừa giữ ẩm quanh đó.

Ba: thuốc từ vườn thanh long

Bình Thuận là thủ phủ thanh long, và thanh long là cây được chăm sóc dày: xử lý sâu bệnh, và nhiều vườn chong đèn ban đêm để ra hoa trái vụ.

Đây là chuyện canh tác của chủ vườn, không phải chuyện đúng sai. Nhưng với đàn ong đặt giữa vườn chuyên canh thì rủi ro là thật.

Cách sống chung đã có người làm: đặt thùng ở rìa vườn hoặc trong vườn tạp cạnh bên, không đặt giữa vườn; nắm lịch xử lý của vườn nhà và vườn kế bên; và đóng cửa tổ trong buổi phun, mở lại hôm sau.

Vùng nào trong tỉnh dễ thở hơn

Vùng có vườn nhiều tầng và gần rừng — Hàm Thuận Bắc phía trong, Tánh Linh, Đức Linh giáp Đồng Nai — dễ hơn dải ven biển. Ở đó ẩm hơn, có cây che, và nguồn hoa đa dạng hơn thay vì chỉ thanh long.

Vùng khô nhất là dải ven biển phía bắc Tuy Phong, Bắc Bình — nơi có cả đồi cát. Nuôi được nhưng phải giải quyết dứt điểm chuyện nước và bóng che, và nên đặt trong làng gần vườn nhà thay vì ra vùng trống.

Một điểm tích cực đáng nói

Vùng này không có mùa lạnh, không có lũ lớn như miền Trung, và mùa mưa ngắn. Nghĩa là đàn không phải qua bài kiểm tra sống còn nào về thời tiết — điều mà đàn ở Bắc Trung Bộ hay miền Bắc phải qua mỗi năm.

Ba nguyên nhân kể trên đều là thứ người nuôi chủ động chặn được, không phải thứ trời cho. Làm đủ ba việc thì đây là vùng nuôi ổn định.