Ong dú ở Bến Tre: cái tên đổi, nguồn hoa thì không

Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Bến Tre không còn là một tỉnh. Ba tỉnh Bến Tre, Vĩnh Long và Trà Vinh nhập lại thành tỉnh Vĩnh Long. Trên giấy tờ là vậy, còn ngoài đời thì người ta vẫn nói "dừa Bến Tre", vẫn hẹn nhau "về Bến Tre chơi", và người nuôi ong vẫn gọi vùng này là xứ dừa.

Với con ong thì chuyện đổi tên không có nghĩa gì. Đàn ong dú không đọc quyết định hành chính. Nó chỉ biết trong bán kính ba bốn trăm mét quanh thùng có hoa hay không. Và ở đây thì có — nhiều hơn gần như mọi nơi khác trong nước.

Cái làm nên xứ dừa cũng là cái làm nên nghề nuôi ong dú ở đây

Hầu hết cây ăn trái ra hoa theo vụ. Nhãn, xoài, chôm chôm trổ rộ vài tuần rồi hết, xong là một khoảng trống dài mà đàn ong phải tự xoay. Người nuôi ở vùng chuyên canh một loại cây nào cũng biết cảm giác đó: giữa năm mở thùng ra thấy bọng mật cạn dần mà không hiểu tại sao, trong khi hai tháng trước còn đầy.

Dừa không như vậy. Một cây dừa trưởng thành ra buồng liên tục, buồng này chưa tàn thì buồng khác đã nhú. Cả một vườn dừa mấy trăm cây thì gần như tháng nào cũng có hoa. Đó là kiểu nguồn hoa mà ong dú thích nhất: không dồi dào đột ngột, nhưng đều và không bao giờ tắt hẳn. Đàn không phải trải qua đợt đói nào đủ dài để suy quân.

Thêm nữa, vườn dừa miền Tây gần như không bao giờ là vườn thuần. Dưới tán dừa người ta trồng chuối, cacao, bưởi, dâu, ca cao xen cam; bờ mương thì có bần, dừa nước, rau trai, cỏ hoa vàng mọc hoang. Cái tầng dưới lộn xộn đó mới là chỗ đàn ong kiếm ăn nhiều nhất, chứ không phải hoa dừa trên cao.

Ba chỗ trong vườn dừa không nên đặt thùng

Người mới hay nghĩ vườn dừa thì chỗ nào cũng như nhau. Không phải. Vườn dừa miền Tây là vườn mương liếp, và cùng một vườn thì chỗ này với chỗ kia khác nhau như hai vùng khí hậu.

Sát mặt mương. Mát thật, nhưng hơi nước bốc lên suốt ngày. Thùng ẩm liên tục thì bên trong dễ lên mốc, và mốc trong thùng ong dú là thứ rất khó chữa — thường phải bỏ thùng chứ không cứu được. Kê lên cao khỏi mặt liếp ít nhất ngang tầm hông người là an toàn.

Dưới đúng tán một cây dừa cao. Nghe hợp lý vì có bóng mát, nhưng dừa già hay rụng bẹ và rụng trái. Một trái dừa khô rơi từ mười mấy mét xuống nắp thùng là xong cả đàn. Đặt lệch ra khỏi hình chiếu của tán, hoặc chọn cây còn thấp.

Cạnh gốc cây có kiến vàng làm tổ. Đây là cái đáng sợ nhất mà lại hay bị bỏ qua. Vườn dừa và vườn cây ăn trái miền Tây đầy kiến, nhiều nhà còn nuôi kiến vàng để trị bọ. Kiến vàng thì không tấn công đàn khoẻ, nhưng kiến lửa và kiến đen nhỏ thì chỉ cần đàn yếu một hai tuần là vào dọn sạch bọng mật. Trước khi đặt thùng, ngồi xuống nhìn dưới chân cột chống, dọc bờ liếp, xem có đường kiến đi không. Có thì đổi chỗ, đừng tin vào mỡ bôi chân trụ — mỡ khô sau mấy cơn mưa.

Thứ giết đàn nhanh nhất ở đây không phải thời tiết

Là thuốc. Vườn dừa bị đuông và bọ cánh cứng thì chủ vườn phải xử lý, đó là chuyện sinh kế của người ta, không ai trách được. Nhưng nhiều đợt phun trong vườn hoặc vườn kế bên là nguyên nhân của những ca "sáng ra thấy xác ong nằm trước cửa tổ" mà người nuôi cứ đi tìm nguyên nhân ở bệnh.

Cách sống được với chuyện này không phải là cấm người ta phun. Là biết trước. Vườn nhà mình thì tự chủ động lịch; vườn kế bên thì làm quen với chủ vườn, xin họ nhắn một tiếng trước khi phun, rồi đóng cửa tổ lại trong buổi đó và mở ra hôm sau. Nghe rất thủ công nhưng đó là cách duy nhất hiệu quả, và nó chỉ tốn một lời nhờ.

Mật ở đây bán cho ai

Bến Tre có sẵn một thứ mà nhiều vùng nuôi ong dú khác phải xây từ đầu: dòng khách du lịch miệt vườn. Người ta xuống đây đi vườn, ăn trái cây, mua kẹo dừa mang về. Một hũ mật ong dú nhỏ đặt cạnh đó là món quà tự nhiên, không cần giải thích nhiều — đến mức nhiều nhà bán hết tại vườn mà chưa từng đăng bán ở đâu.

Nhưng phải nói thẳng phần không đẹp: mật ong dú không phải món hàng số lượng. Một tổ cho khoảng ba phần mười tới một lít rưỡi mỗi năm, tuỳ đàn mạnh yếu và tuỳ nguồn hoa. Vài chục thùng trong vườn dừa là vài chục lít một năm, không hơn. Ai tính chuyện sống bằng nghề này ở quy mô vườn nhà thì nên biết con số đó trước, thay vì biết sau khi đã đóng xong trăm cái thùng.

Đổi lại, chỗ đứng của nó lại vững: hàng hiếm, người mua hiểu giá trị thì không mặc cả, và nó đi kèm được với những thứ khác vườn đang có. Ở xứ dừa, ong dú hợp làm một phần trong bức tranh chung của cái vườn hơn là làm nghề chính.