
Mật ong dú có cấu trúc khác biệt so với mật ong mật Apis vì cách ong dú lưu trữ và chế biến nước hoa. Người nuôi sẽ nhận thấy mật ong dú có độ ẩm cao hơn, thường từ 25–35%, trong khi mật ong thường chỉ 17–20%. Điều này không phải lỗi mà là đặc tính tự nhiên của loài ong này.
Ngoài nước, mật ong dú chứa các đường khác nhau: glucose, fructose, maltose và các đường phức tạp khác. Hàm lượng fructose cao hơn glucose, làm cho mật có vị ngọt mềm mại. Mật còn chứa enzyme, khoáng chất (kali, canxi, magiê), vitamin B nhóm và các axit hữu cơ tự nhiên.
Đọc thêm trong loạt bài này
Mật ong dú lên men tự nhiên trong các bọng sáp riêng lẻ, tạo ra acid lactic và các chất kháng khuẩn. Quá trình này kéo dài từ vài tuần đến vài tháng tùy điều kiện nhiệt độ và độ ẩm của tổ. Mình từng thấy mật vừa thu được có mùi chua nhẹ, đó là dấu hiệu quá trình lên men đang diễn ra bình thường.
Độ ẩm cao giúp mật kháng khuẩn tốt nhưng cũng dễ hấp thụ nước từ không khí. Nếu bảo quản không tốt, mật có thể tiếp tục lên men hoặc bị ẩm mốc. Người nuôi cần kiểm soát điều kiện lưu trữ để duy trì chất lượng.
Mật ong dú nên bảo quản trong các lọ kín, tránh ánh sáng trực tiếp và nhiệt độ biến động. Nhiệt độ lý tưởng là 15–20°C, độ ẩm không khí 50–60%. Nếu để ở nhiệt độ cao (trên 25°C) liên tục, mật sẽ tiếp tục lên men nhanh và có thể bị chua quá mức.
Trong điều kiện nhà ở miền Bắc hoặc Trung Bộ, mình để mật trong các lọ thủy tinh với nắp vặn chặt, đặt ở tủ lạnh hoặc nơi mát, tránh tầng trên cùng của nhà. Mật có thể giữ tốt từ 1–2 năm nếu bảo quản đúng cách. Một số người nuôi dùng túi nilon chân không, nhưng lọ thủy tinh kín vẫn là lựa chọn tốt nhất.
Mật ong dú chất lượng tốt có màu vàng nhạt đến vàng nâu, không có kết tinh hoàn toàn (có thể hơi sệt ở phía dưới là bình thường). Mùi thơm nhẹ, có chút mùi chua tự nhiên từ quá trình lên men. Khi nếm, vị ngọt dịu, không quá chua hoặc chát.
Mật bị ứ đọng lâu trong tổ hoặc bảo quản sai điều kiện sẽ có mùi chua nồng, màu sẫm hoặc có lớp mốc trắng. Mình khuyên người nuôi nên thử một lượng nhỏ trước khi quyết định bán hoặc dùng. Mật từ các tổ khỏe mạnh, được thu vào thời điểm thích hợp (khi tổ có mật dư thừa) sẽ chất lượng tốt nhất.
| Thông số | Mật ong dú | Điều kiện Việt Nam |
|---|---|---|
| Độ ẩm | 25–35% | Cao hơn ở mùa mưa |
| Độ acid (pH) | 3,5–4,5 | Tự nhiên từ lên men |
| Hạn bảo quản | 1–2 năm | Nếu nhiệt độ 15–20°C |
| Nhiệt độ lý tưởng | 15–20°C | Tủ lạnh hoặc phòng mát |
| Sản lượng/tổ/năm | 0,3–1,5 lít | Tùy loài ong và khí hậu |
Có thể, nhưng chất lượng sẽ giảm nhanh hơn. Ở Việt Nam, nhiệt độ phòng thường 25–28°C làm mật tiếp tục lên men, có thể bị chua quá mức sau 3–6 tháng. Nên để ở nơi mát nhất có thể, như tủ lạnh hoặc góc bóng mát của nhà.
Mật chua nhẹ từ quá trình lên men tự nhiên vẫn an toàn dùng. Nhưng nếu chua nồng hoặc có mùi lạ, tốt nhất không nên dùng. Người nuôi có thể dùng để nấu, pha nước hoặc làm sản phẩm khác thay vì bán nguyên chất.
Dấu hiệu hỏng gồm: mốc trắng/xanh trên bề mặt, mùi chua nồng không thể chịu nổi, màu đen hoặc quá sẫm, hoặc có sợi dây lạ. Nếu thấy dấu hiệu nào, nên vứt bỏ để tránh ảnh hưởng sức khỏe.
Ong dú không sấy mật như ong mật Apis. Chúng lưu trữ nước hoa trong bọng sáp riêng lẻ, để cho các enzyme và vi khuẩn lên men từ từ. Điều này tạo ra mật có tính kháng khuẩn cao nhưng độ ẩm tự nhiên cao hơn.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Phần lớn người nuôi tính giá trị theo lượng mật. Nhưng với một vườn nhà, phần được nhiều nhất có khi lại nằm ở chỗ không ai cân đong.
Vườn nhiều hoa mà chỉ rộ một đợt kém hơn hẳn vườn ít hoa mà trổ rải đều. Mỗi khoảng trống dài là một quãng đàn phải ăn vào dự trữ.
Ở nhiều nước, giá trị lớn nhất của nhóm ong này không phải mật mà là thụ phấn — và nhà lưới là chỗ chúng làm tốt hơn ong mật rõ rệt.
Ong dú bay quanh cả một vùng, nên vườn bên cạnh là chuyện của mình. Và cái khó không phải là họ không muốn giúp — mà là họ quên.
Thứ rẻ nhất mình làm được cho đàn, và cũng là thứ bị quên nhiều nhất. Vào mùa nắng, nước có khi khan hơn hoa — và đàn sẽ đi tìm ở bất cứ chỗ nào có.
Ai cũng trồng hoa cho ong. Nhưng ong dú còn gom một thứ nữa, và thiếu nó thì cái tổ không đứng vững được — kể cả khi quanh vườn đầy hoa.
Trang kiến thức về nuôi ong dú (stingless bee) tại Việt Nam.