Sáp và keo — hai vật liệu khác nhau trong cùng một tổ ong dú

Mở một tổ ong dú ra thì thấy đủ thứ màu: chỗ nâu sẫm dẻo quánh, chỗ vàng nhạt mềm hơn, chỗ đen bóng cứng. Người mới gọi chung tất cả là «sáp».

Thật ra có hai nguyên liệu gốc, và đàn trộn chúng theo tỷ lệ khác nhau tuỳ việc. Biết chỗ này thì biết phần nào lấy được, phần nào đụng vào là phá tổ.

Nguyên liệu thứ nhất — sáp, do ong tự tiết ra

Sáp là thứ ong thợ tự sản xuất từ cơ thể, giống như ong mật. Nó mềm, nhạt màu, dẻo.

Điểm quan trọng: sáp đắt với đàn. Ong phải ăn nhiều mật mới tiết ra được một lượng sáp nhỏ. Nên đàn không phung phí — nó dùng sáp ở chỗ cần độ mềm và cần ong có thể tạo hình.

Nguyên liệu thứ hai — nhựa cây, đi gom về

Nhựa cây thì không tốn mật để làm ra, chỉ tốn công đi lấy. Ong gom ở thân cây, ở chỗ cây bị thương, ở chồi non.

Nhựa cho ba tính chất mà sáp không có: dính mạnh, cứng lại theo thời gian, và kháng nấm mốc, kháng vi khuẩn.

Thấy con ong về với cục sẫm màu, bóng, dính ở chân — khác cục phấn vốn vàng cam và bở hơn — thì đó là nhựa cây.

Trộn lại — và tỷ lệ nói lên công dụng

Đàn trộn sáp với nhựa thành một hỗn hợp. Tỷ lệ thay đổi theo việc:

Nhiều nhựa, ít sáp → cứng, dính, bền. Dùng để dán tổ vào vách thùng, bịt khe hở, và dựng cái ống ở cửa — những chỗ chịu lực và chịu thời tiết.

Nhiều sáp, ít nhựa → mềm, dễ tạo hình. Dùng để làm vách bọng mật, bọng phấn và buồng ấu trùng — những chỗ cần thành mỏng và cần ong đi lại trên đó.

Đây chính là lý do bọng mật dễ vỡ: nó phải mỏng và mềm để chứa được nhiều trong ít không gian. Cái mềm đó là thiết kế, không phải khiếm khuyết — nhưng nó là lý do mọi thao tác trong tổ đều phải nhẹ.

Phần nào lấy được

Đây là chỗ thực tế nhất, vì keo ong đang được bán.

Lấy được: phần thừa ở rìa — mảng keo trát dọc mép nắp thùng, ở khe giữa thùng và nắp, ở chỗ đàn bịt những khe hở của thùng. Đây là phần không thuộc cấu trúc tổ, đàn trát thêm khi cần và sẽ trát lại.

Không lấy: lớp keo bọc quanh vùng buồng con — đó là lớp bảo vệ và lớp giữ vệ sinh cho chỗ nhạy nhất trong tổ. Cạo lớp đó ra là gỡ áo giáp của đàn.

Không lấy: phần dán tổ vào vách thùng. Gỡ ra là làm cả khối tổ lung lay.

Và một điều thường bị quên: keo là nhựa cây gom từ chính khu vực quanh thùng. Nó áp vào mặt gỗ suốt nhiều tháng. Nên nếu đã quét vec-ni mặt trong, hoặc đã dùng thuốc quanh thùng, thì đừng bán keo từ thùng đó.

Còn sáp thì sao

Sau khi thu mật, phần sáp còn lại — vỏ bọng đã vắt — vẫn dùng được. Nhưng nó không giống sáp ong mật: lẫn nhiều nhựa, sẫm màu hơn, và dính hơn.

Muốn giữ lại thì làm sạch và cất khô, tránh để lẫn mật vì mật còn sót sẽ lên men và kéo kiến tới. Lượng thu được ít, nên đây là phần phụ chứ không phải nguồn thu.

Vì sao chuyện này quan trọng với người nuôi

Nó giải thích vì sao vườn cần cây thân gỗ, không chỉ cần hoa. Không có nguồn nhựa gần thì đàn phải đi xa để lấy — và thời gian đó là thời gian không gom mật.

Nó giải thích vì sao mở thùng đắt tới vậy. Mở ra là xé phần nhiều nhựa — phần đàn đã bỏ hàng tuần đi gom và trát. Đàn phải làm lại từ đầu.

Nó giải thích vì sao không quét gì vào mặt trong thùng. Đàn đã có sẵn một lớp chống ẩm và kháng mốc tốt hơn. Quét thêm chỉ là đưa mùi lạ vào và làm bẩn thứ sẽ được lấy ra bán.