Ong không ngòi trên thế giới — và Việt Nam nằm ở đâu trên bản đồ đó

Nhiều người nuôi ong dú ở ta mặc nhiên coi đây là chuyện của làng, của tỉnh mình. Nhìn rộng ra một chút thì thấy khác: đây là một nhóm ong lớn, phân bố khắp vùng nhiệt đới, và nhiều nơi đã nuôi nó hàng trăm năm trước khi ta bắt đầu.

Biết điều đó không phải để khoe kiến thức. Nó trả lời được mấy câu rất thực tế về nghề ở ta.

Nhóm ong này là ai

Ong dú thuộc nhóm ong không ngòi — nói chính xác hơn là ngòi chích của chúng đã tiêu giảm, không còn dùng để chích được nữa.

Chúng vẫn là ong xã hội như ong mật: sống thành đàn, có chúa, có thợ, có phân công việc theo tuổi, tích trữ mật và phấn. Khác ở chỗ chúng không làm tầng cầu sáp phẳng mà làm bọng tròn, và dùng rất nhiều nhựa cây trong xây dựng.

Số loài trong nhóm này rất lớn — hàng trăm loài, và các nhà khoa học vẫn còn mô tả thêm loài mới. Đó là lý do câu «ong dú» ở ta thật ra là một cái tên gọi chung cho nhiều con khác nhau.

Chúng ở đâu

Nói gọn: ở đâu ấm quanh năm thì ở đó có.

Trung và Nam Mỹ là nơi nhóm này đa dạng nhất, và cũng là nơi có truyền thống nuôi lâu đời nhất — có những vùng nuôi ong không ngòi từ trước khi người châu Âu tới.

Đông Nam Á — trong đó có Việt Nam — là một vùng khác có nhiều loài. Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines đều có nghề nuôi, và mấy nước đó đi trước ta về mặt tổ chức thương mại.

Châu Úc và châu Phi cũng có, mỗi nơi vài loài đặc trưng.

Điểm chung: không chịu được lạnh kéo dài. Đó là lý do nhóm này không có ở vùng ôn đới, và cũng là lý do ở ta thì miền Nam và Tây Nguyên thuận hơn miền Bắc.

Nhìn ra ngoài thì học được gì

1. Không phải loài nào cũng nuôi được — chuyện này ở đâu cũng vậy.

Ở mọi vùng có nhóm ong này, chỉ một số ít loài trở thành loài nuôi phổ biến. Tiêu chuẩn giống nhau khắp nơi: chịu được chuyển chỗ, tách đàn được, và cho lượng mật đáng thu.

Nên khi ai đó bảo «bắt tổ hoang loài nào cũng nuôi được», đó là điều trái với kinh nghiệm của cả thế giới, không chỉ trái với kinh nghiệm ở ta.

2. Mật loãng và chua là đặc tính chung, không phải lỗi.

Mọi nơi nuôi nhóm ong này đều có cùng đặc điểm sản phẩm: mật loãng hơn, chua hơn mật ong mật, và lượng ít hơn nhiều lần.

Đó là lý do ở các nước đi trước, mật của nhóm ong này được bán như một mặt hàng riêng, có tiêu chuẩn riêng, chứ không đem so với mật ong thường. Đây là điều nghề ở ta còn đang loay hoay.

3. Giá trị thụ phấn được coi trọng ngang hoặc hơn giá trị mật.

Ở nhiều nơi, người ta nuôi nhóm ong này chủ yếu để thụ phấn cho cây trồng — đặc biệt trong nhà lưới, nơi ong mật hoạt động kém. Mật chỉ là phần kèm theo.

Đây có lẽ là hướng đáng chú ý nhất cho ta: nó đổi hẳn bài toán kinh tế, vì thu nhập không còn phụ thuộc vào thứ mà loài này vốn cho rất ít.

4. Áp lực lên tổ hoang là vấn đề chung.

Nơi nào có nghề phát triển nhanh mà nguồn giống chưa kịp thì nơi đó có chuyện lấy tổ hoang ồ ạt, và vùng cạn dần. Đây không phải chuyện riêng của một tỉnh nào.

Nghề ở ta đang ở chặng nào

Đặt cạnh các nước đi trước thì thấy khá rõ:

Ta đang ở chặng nguồn giống chủ yếu từ tách đàn nuôi và bắt hoang, chưa có hệ thống giống chuẩn hoá.

Ta chưa có tiêu chuẩn riêng cho mật của nhóm ong này, nên nó bị đo bằng thước của mật ong thường — và đo kiểu đó thì luôn thấy nó «lệch chuẩn».

Ta chưa khai thác mảng thụ phấn, dù đây là mảng các nước đi trước thấy là bền nhất.

Ba khoảng trống đó cũng chính là ba chỗ có việc để làm — cho người nuôi, cho người bán, và cho ai muốn đi đường dài.