Ong đực ong dú tụ đám trước tổ: chuyện gì đang xảy ra

Một buổi sáng nắng ấm, trước cửa thùng bỗng có cả đám ong bay lơ lửng, lượn vòng vòng, đậu kín lên cành cây và mép mái che nhưng không con nào chui vào tổ. Phần lớn trường hợp, đó là ong đực đang chờ một con chúa tơ trong thùng bay ra giao phối. Đàn không bị cướp, cũng không sắp bỏ đi; việc đúng nhất của người nuôi là để yên, giữ vệ sinh quanh thùng và ghi lại ngày giờ.

Cảnh tượng trông như thế nào

Người mới thấy lần đầu thường giật mình vì số lượng: có lúc cả trăm con, có lúc nhiều hơn, bay thành một khối mờ cách cửa tổ một khoảng ngắn. Chúng lượn chậm, hay dừng lại đậu thành chùm trên lá, trên dây phơi, trên thành thùng bên cạnh. Đám ong đông nhất vào lúc trời nắng ráo, gió nhẹ, thường từ giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều, rồi thưa dần khi chiều xuống.

Nhìn gần sẽ thấy mấy điểm khác ong thợ của đàn:

• Chân sau không có cục phấn màu vàng, cam hay trắng như ong thợ đi làm về.
• Chúng không chui vào ống cửa, chỉ bay quanh hoặc đậu chờ.
• Dáng bay lững lờ, không thẳng đường như ong thợ đi kiếm ăn.

Phân biệt với vài cảnh dễ nhầm

Ong đực từ đâu tới

Ong đực là ong nở ra từ trứng không thụ tinh. Ở ong dú, ngoài chúa, ong thợ của một số loài cũng có thể đẻ ra trứng thành ong đực. Một đàn khỏe vào mùa nhiều hoa thường nuôi thêm một lứa ong đực; chúng trưởng thành, rời tổ mẹ và hầu như không quay về nữa. Từ lúc đó chúng sống lang thang, hút mật hoa để sống, đi tìm chỗ có chúa tơ.

Điều ít người để ý: đám ong đực trước thùng nhà mình phần lớn không phải ong của chính đàn đó. Chúng có thể tới từ các thùng khác trong vườn, từ vườn hàng xóm, từ tổ hoang trong bọng cây, chân tường quanh vùng. Đây là cách tự nhiên để chúa tơ gặp ong đực khác dòng, tránh giao phối cận huyết.

Vì sao chúng tụ đúng trước tổ này

Ong đực không tụ ngẫu nhiên. Chúng bị hút về những tổ đang có, hoặc sắp có, chúa tơ — con chúa mới nở, chưa giao phối. Hai tình huống hay gặp:

1. Tổ con vừa tách được vài tuần. Phần tổ con không mang theo chúa mẹ nên đàn phải nuôi chúa mới. Khi chúa tơ gần tới ngày bay, đám ong đực kéo tới. Đây là tín hiệu tốt: tổ con đã nuôi được chúa.
2. Tổ cũ đang thay chúa. Chúa già yếu, chết hoặc mất, đàn dùng ô chúa có sẵn để thay. Thấy đám ong đực ở một thùng không hề tách là nên ghi chú: đàn này vừa qua một biến cố.

Muốn hiểu sâu hơn về vòng đời chúa, ong thợ, ong đực trong một tổ, có thể đọc thêm các bài ở mục Khoa học về loài ong dú.

Có hại cho đàn không

Bản thân đám ong đực gần như vô hại. Ong dú không có ngòi đốt, ong đực lại càng không cắn phá gì; chúng không vào cướp mật, không đánh nhau với đàn trong thùng. Vài xác ong dưới chân thùng là ong gác đuổi mấy con bay lại quá gần cửa, chuyện bình thường.

Cái cần để ý là những thứ đi theo đám ong:

• Thằn lằn, tắc kè bò lên thành thùng, rình ở mép mái che vì có mồi dày đặc.
• Nhện giăng tơ ngay trước cửa, bắt cả ong đực lẫn ong thợ, tệ nhất là bắt trúng chúa tơ lúc bay ra.
• Kiến tha xác ong rơi rồi lần theo lên tới cửa tổ.

Chúa tơ chỉ có một, bay ra một lần để giao phối. Nếu nó bị bắt trên đường đi hoặc đường về, tổ mất chúa và phải nuôi lại từ đầu, có khi không còn ô chúa để nuôi. Vì vậy dọn kẻ rình mồi quanh thùng lúc này đáng làm hơn bất cứ việc gì bên trong thùng.

Người nuôi nên làm gì trong những ngày này

1. Không mở nắp, không dời thùng, không xoay hay đổi ống cửa. Chúa tơ ghi nhớ đường về bằng cảnh vật quanh cửa; đổi một chút là nó có thể lạc sang thùng khác và bị giết.
2. Không xịt nước, khói, thuốc diệt côn trùng để đuổi đám ong. Xịt là đuổi luôn cả chúa tơ.
3. Dọn tơ nhện, kiểm chân kệ vào lúc chiều mát khi đám đã thưa, đứng bên hông thùng chứ không đứng chắn trước cửa.
4. Ghi lại ngày bắt đầu thấy đám, giờ đông nhất trong ngày, ngày đám tan.
5. Sau khi đám tan, chờ thêm một thời gian rồi mới đánh giá: ong thợ mang phấn về đều hơn, cửa nhộn nhịp hơn là dấu hiệu chúa đã về và bắt đầu đẻ.

Khi đám kéo dài bất thường

Nếu đám ong đực cứ tụ hết tuần này qua tuần khác mà không tan, đồng thời lượng ong thợ ra vào ngày càng thưa, không thấy mang phấn, có thể chúa tơ chưa bay được, đã bay mà không về, hoặc giao phối không thành. Lúc này mới cân nhắc mở kiểm tra nhẹ, hoặc hỏi người có kinh nghiệm xem nên ghép đàn hay bổ sung phần bánh nhộng có ô chúa.

Đọc đám ong đực như một dòng nhật ký của tổ

Với người nuôi nhiều thùng, đám ong đực là thông tin miễn phí: nó cho biết thùng nào đang có chúa tơ mà không cần mở ra xem. Ghi lại đều đặn, sau vài mùa sẽ thấy quy luật của chính vườn mình — mùa nào hay có đám, tổ con thường mất bao lâu từ lúc tách tới lúc có đám ong đực, thùng nào hay thay chúa. Những ghi chép này có thể giữ trong sổ tay hoặc trong ứng dụng quản lý đàn, miễn là ghi cùng một kiểu mỗi lần.

Lời khuyên từ trại

Ở vườn trại Ong Quý tại Trảng Bàng, Tây Ninh, cảnh ong đực tụ trước thùng là chuyện mùa nào cũng gặp, nhất là quãng sau đợt tách đàn. Kinh nghiệm rút ra rất đơn giản: thấy đám là đánh dấu thùng đó vào danh sách «không đụng», dọn quanh chân kệ cho sạch, rồi chờ. Ai muốn tìm hiểu thêm về tổ giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi có thể xem tại Ong Quý.

Câu hỏi thường gặp