Con ong trong bọng cây: ong dú trong ký ức làng quê, và cái đang mất đi

Nếu hỏi một người lớn tuổi ở quê về ong dú, phần lớn sẽ không nói về nuôi. Họ nói về chuyện gặp — gặp tổ trong bọng cây, trong hốc tường, trong ống tre của cái chái bếp.

Ong dú có mặt trong đời sống làng quê từ lâu trước khi có ai nuôi nó trong thùng gỗ. Và cách nó có mặt hồi đó khác hẳn bây giờ.

Nhìn lại không phải để hoài niệm. Trong cách cũ có mấy điều mà người nuôi hôm nay đang làm ngược — và có mấy điều đang mất đi mà mất rồi thì không lấy lại được.

Ong dú hồi đó nằm ở đâu trong đời sống

Nó là thứ có sẵn, không phải thứ mua được. Không ai bán tổ ong dú. Nhà nào có tổ trong vườn là có, không có thì thôi. Có tổ thì thỉnh thoảng lấy một ít mật, phần lớn để nguyên đó.

Nó gắn với một cái cây cụ thể. Người ta nhớ tổ ong theo cây — cây mít góc vườn, cây xoài sau nhà. Cái cây và cái tổ đi với nhau, và cả hai gắn với ngôi nhà.

Lượng lấy rất ít và không thường xuyên. Lấy khi có người ốm, khi có việc, khi trẻ con xin. Không ai nghĩ tới chuyện lấy theo mùa vụ, vì không có khái niệm sản lượng.

Nó không phải hàng hoá. Đây là điểm khác biệt lớn nhất. Mật ong dú hồi đó được cho, được biếu, được đem đi thăm người ốm. Không được bán.

Hai điều người xưa làm đúng mà người nay hay làm ngược

1. Lấy ít, và lấy khi cần chứ không lấy theo lịch

Đàn ong trong bọng cây sống được nhiều năm, có khi mấy chục năm, vì người ta lấy rất ít.

Người nuôi bây giờ có áp lực sản lượng, có khách chờ, có tiền đã bỏ ra. Nên có xu hướng lấy theo lịch, lấy cho đủ đơn, lấy vì tới mùa.

Cái mà cách cũ dạy được là: đàn ong quyết định lịch, không phải người. Đàn đủ thì lấy, chưa đủ thì thôi. Nghe đơn giản nhưng nó ngược hoàn toàn với cách làm ăn hiện đại.

2. Để nguyên tổ, không xáo trộn

Không ai mở bọng cây ra xem hàng tháng. Tổ nằm đó, người ta đi qua đi lại, nhìn cửa tổ, biết đàn còn hay mất.

Người nuôi mới bây giờ mở tổ rất nhiều — vì tò mò, vì lo lắng, vì muốn chụp hình. Mỗi lần mở là một lần đàn phải trám lại.

Cách cũ dạy: quan sát cửa tổ nói được gần hết những gì cần biết. Mở nắp chỉ khi có lý do thật.

Ba thứ đang mất đi

1. Những cái tên và những cách gọi

Mỗi vùng có tên riêng cho con ong này, và có khi có cả những từ riêng cho tổ, cho ống cửa tổ, cho mật.

Thế hệ trẻ học tên phổ biến trên mạng và quên tên ông bà dùng. Vài chục năm nữa những từ đó biến mất.

Việc làm được, rẻ: hỏi người lớn tuổi trong nhà xem hồi xưa gọi con ong này là gì, gọi cái tổ là gì. Ghi lại một dòng. Chỉ vậy thôi.

2. Những chỗ ong tự làm tổ

Bọng cây già, hốc tường nhà cũ, ống tre trong mái chái. Nhà xây mới không có hốc, tường trát kín, cây già bị chặt.

Đàn hoang mất chỗ ở thì không có đàn thay thế trong tự nhiên, và cả vùng phụ thuộc vào đàn nuôi.

Việc làm được: giữ lại cây già nếu không nguy hiểm. Và nếu xây sửa mà phát hiện tổ ong trong tường, cân nhắc chuyển đàn ra thùng thay vì phá bỏ.

3. Cách người ta đối xử với tổ ong

Hồi đó tổ ong trong vườn là một phần của nhà, gần như một thành viên. Trẻ con được dạy không chọc vào. Người lớn không đụng tới khi không cần.

Bây giờ tổ ong là tài sản, là đơn vị sản xuất. Cách nghĩ đó không sai — nghề phải là nghề. Nhưng nó dễ dẫn tới chuyện coi đàn ong là thứ có thể ép.

Người nuôi giỏi mà em biết đều giữ được một phần cách nghĩ cũ: họ nói về đàn ong như nói về một thứ có nhịp riêng mà mình phải theo, không phải thứ mình điều khiển.

Cái đáng giữ và cái đáng bỏ

Không phải mọi thứ cũ đều đáng giữ. Vài chuyện cũ nên bỏ:

Chuyện đốt lửa hun khói để lấy mật. Cách cũ ở nhiều nơi là hun cho ong bay đi rồi lấy. Hại đàn nặng.

Chuyện phá cả tổ để lấy. Lấy một lần cho hết rồi thôi — đàn không hồi lại được.

Và chuyện coi mật ong dú như thuốc chữa bách bệnh. Niềm tin dân gian này vẫn còn và vẫn được nhắc lại trong quảng cáo. Đó là chỗ nên tách bạch: giữ sự trân trọng, bỏ những lời khẳng định không kiểm chứng được.

Cái đáng giữ: nhịp chậm, lấy ít, để đàn yên, và coi đàn ong là thứ mình sống cùng chứ không phải thứ mình khai thác.

Một việc nên làm ngay

Nếu trong nhà còn người lớn tuổi từng biết tổ ong dú hồi xưa, ngồi xuống hỏi và ghi lại.

Hỏi: hồi đó gọi con ong này là gì, nhà mình có tổ ở đâu, lấy mật vào lúc nào, lấy bao nhiêu, dùng để làm gì, có kiêng kỵ gì không.

Nửa tiếng ngồi hỏi, ghi vào một trang giấy hoặc bấm ghi âm trong điện thoại. Đó là thứ sau này không mua được, và là thứ chỉ nhà mình mới có.

Nghề này đang lớn lên rất nhanh và phần lớn những gì được viết ra là chuyện kỹ thuật. Phần ký ức thì chưa ai ghi, và nó đang ở trong trí nhớ của những người không còn nhiều thời gian.