Chuẩn bị chỗ trước khi tổ về — danh sách kiểm làm trong một buổi chiều

Thứ tự phổ biến là: mua tổ → mang về → đứng trong vườn nhìn quanh → đặt vào chỗ thấy tiện.

Thứ tự đúng ngược lại, và nó chỉ tốn một buổi chiều: chuẩn bị chỗ trước, rồi mới mua tổ.

Lý do rất thực tế. Ong dú nhớ toạ độ chứ không nhớ cái thùng — đặt rồi mà muốn dời thì dời vài mét cũng mất luôn lớp ong đang đi kiếm ăn. Nghĩa là cái chỗ đặt gần như là quyết định một lần.

Bước 1 — đi tìm chỗ, vào đúng giờ

Việc này phải làm lúc xế chiều, không phải buổi sáng. Buổi sáng chỗ nào cũng trông mát.

Đi quanh nhà và tìm chỗ thoả bốn điều:

Râm vào buổi chiều. Đây là điều không nhân nhượng — nắng chiều là thứ làm đàn xuống lực nhanh nhất.

Khô ráo, không đọng nước sau mưa. Ra nhìn sau một cơn mưa là biết ngay.

Không nằm trên lối mình đi hằng ngày. Dòng bay trước cửa tổ không được cắt ngang đường ra sân phơi, ra cổng, ra chuồng.

Xa chỗ hay phun thuốc — của nhà mình và của hàng xóm.

Ghi nhớ: hướng nắng đổi theo mùa. Chỗ râm hôm nay có thể trống nắng ba tháng nữa. Nếu chỗ râm đó nhờ một cái cây thì hỏi thêm: cây này có rụng lá theo mùa không, có ai định đốn không.

Bước 2 — dựng giá, trước khi có tổ

Dựng xong để đó vài ngày cũng được — quan trọng là làm đúng bốn yêu cầu:

Bốn chân đứng trong bốn bát nước, chân giữa bát chứ không tựa thành.

Kê cao đủ để cắt cỏ bên dưới được.

Vững — đẩy nhẹ không nhúc nhích.

Không có gì bắc cầu — dọn sạch cỏ, lá mục, cành vươn tới, và kéo giá rời khỏi tường.

Bước 3 — làm mái che, trước khi có tổ

Ba điều dễ sai nhất:

Mái kê cách nóc thùng một khoảng, đừng úp sát — úp sát thì truyền nhiệt xuống và đọng ẩm ở khe.

Mái rộng hơn thùng mỗi bên, nhô thêm về phía nắng chiều và phía mưa tạt. Nắng và mưa đều đi xiên.

Cột mái không được cắm thẳng xuống đất — đó là cầu cho kiến vòng qua bát nước. Gắn mái vào chính cái giá đã có bát, hoặc cho cột đứng trong bát riêng.

Bước 4 — đặt đĩa nước cho đàn

Một đĩa nông, thả mấy viên sỏi hoặc que gỗ nổi để ong đậu mà không chết đuối. Đặt chỗ râm, cách thùng một chút.

Đừng nhầm với bát nước chống kiến dưới chân giá — hai thứ khác nhau, hai chỗ khác nhau.

Bước 5 — nói chuyện với hàng xóm

Đây là bước không tốn gì mà nhiều người bỏ qua, rồi trả giá.

Hai việc: báo là mình sắp nuôi (loài này không chích, nên phần lớn lo lắng tan ngay khi nói rõ), và nhờ họ báo trước mỗi khi phun thuốc.

Biết trước thì che thùng hoặc bịt cửa trong ngày hôm đó. Không biết thì sáng hôm sau thấy một đống xác ong trước cửa mà không hiểu vì sao.

Nhắc lại lời nhờ đó vào đầu mỗi mùa, vì cái khó không phải là họ không muốn giúp, mà là họ quên.

Bước 6 — mở sổ

Một cuốn sổ, mỗi tuần một dòng: ngày · cây gì đang trổ quanh vườn · ra vào nhiều hay ít · có phấn về không.

Sau một năm nó thành cái lịch mùa vụ của riêng vườn mình, chính xác hơn mọi bài viết. Sau hai năm thì biết năm nào lệch so với bình thường.

Rồi mới mua tổ — và hỏi ba câu

Đừng hỏi «bao lâu có mật». Hỏi ba câu này:

«Tổ này tách bao lâu rồi?» — tuổi tổ là thông tin đáng tiền nhất, và là thứ mở thùng ra cũng không thấy.

«Tách từ đàn nào, cho em xem với?» — người nuôi thật chỉ tay được vào cái thùng mẹ; người bắt tổ hoang thì không.

«Vườn anh mật về vào quãng nào trong năm?» — lộ ra ngay họ có nuôi thật không, và cho mình một mốc để so.

Về tới nhà thì làm gì

Đặt lên giá đã chuẩn bị sẵn. Kiểm bát nước. Kiểm mái.

Rồi để yên.

Không mở ra xem. Không dời sang chỗ khác «cho đẹp». Không gõ vào thùng. Việc duy nhất trong những tuần đầu là đứng lệch sang bên, nhìn cửa tổ vài phút vào buổi sáng nắng.