Cách nhân tổ ong dú - kỹ thuật tách đàn an toàn

Nhân tổ ong dú là bước tiến tự nhiên khi đàn phát triển tốt. Người nuôi không chỉ tăng số lượng tổ mà còn giúp đàn mẹ tránh tình trạng quá đông dẫn tới suy giảm. Mình sẽ chia sẻ cách làm từ thực tế nuôi hơn mười năm.

Nhận biết đàn sẵn sàng nhân

Đàn ong dú cần đủ điều kiện mới có thể tách ra. Thứ nhất, độ tuổi của tổ phải từ 12–18 tháng trở lên. Đàn trẻ hơn chưa đủ sức lực. Thứ hai, dân số phải dày đặc, khi mở thùng thấy ong phủ kín các mặt sáp. Nếu chỉ thấy ong rải rác thì chưa đến lúc. Thứ ba, mật và phấn phải dồi dào—đây là dấu hiệu đàn có thức ăn để nuôi con.

Người nuôi cần quan sát trong vòng 2–3 tuần trước khi quyết định. Nếu thấy ong liên tục bay ra bay vào, tiếng vo ve trong thùng to và sôi nổi, đó là dấu hiệu tốt. Mình thường chọn mùa mưa hoặc đầu mùa hoa để nhân tổ, khi nguồn thức ăn dồi dào và đàn có năng lực chăm sóc con đàn mới.

Chuẩn bị thùng và dụng cụ

Thùng mới phải sạch và khô ráo, tốt nhất là thùng đã từng chứa ong dú trước đó vì có mùi quen thuộc. Nếu dùng thùng hoàn toàn mới, hãy lau nhẹ bằng vải ẩm nước mật từ tổ cũ để tạo mùi. Dụng cụ cần có: dao mỏng hoặc dụng cụ gỗ để tách sáp, bình nhỏ để hứng mật, khay hoặc đĩa để đặt sáp tạm thời.

Chuẩn bị một chiếc quạt hoặc giấy để khi cần có thể làm mát nhanh, vì tách tổ sẽ làm ong bị stress. Đặc biệt, hãy chọn sáng sớm hoặc chiều tối khi ong ít bay ra, điều kiện thời tiết mát mẻ. Tránh tách vào giữa trưa nắng nóng hoặc khi có mưa.

Quy trình tách đàn an toàn

Bước đầu, mở thùng cũ từ từ và quan sát vị trí của các bọng sáp. Mình tìm kiếm các bọng con (brood comb)—những bọng chứa ấu trùng và nhộng. Đây là phần quan trọng nhất. Một tổ nhân tốt cần ít nhất 2–3 bọng con đầy ấu trùng ở các giai đoạn khác nhau.

Tách nhẹ nhàng các bọng sáp chứa ấu trùng và đặt vào thùng mới, giữ nguyên vị trí tương đối. Sau đó, thêm các bọng mật và phấn từ tổ cũ vào xung quanh. Không cần tách toàn bộ—chỉ cần khoảng 40–50% dân số ong từ tổ mẹ, phần còn lại ở lại để đàn mẹ tiếp tục hoạt động.

Đóng thùng con lại và để yên trong 2–3 ngày ở nơi tối, mát mẻ, để ong ổn định và bắt đầu xây sáp. Sau đó, chuyển thùng con ra vị trí cuối cùng cách đàn mẹ ít nhất 3–5 mét để tránh ong từ đàn mẹ bay sang.

Chăm sóc đàn con sau tách

Tuần đầu tiên rất quan trọng. Đàn con cần được quan sát thường xuyên nhưng không nên mở thùng liên tục. Sau 7 ngày, mở nhẹ để kiểm tra xem ong đã xây sáp hay chưa. Nếu chưa, có thể mật độ ong không đủ hoặc điều kiện không thuận lợi.

Những tuần tiếp theo, nếu nguồn thức ăn tự nhiên ít, người nuôi có thể cho thêm mật loãng (1 phần mật : 1 phần nước) hoặc nước đường (1 phần đường : 4 phần nước) vào bình nhỏ đặt gần lối vào. Tránh cho quá nhiều vì ong sẽ phụ thuộc vào thức ăn nhân tạo. Đàn con sẽ mất 3–4 tháng để phát triển về kích thước gần bằng đàn bình thường.

Lưu ý khi nhân tổ

Không nên nhân tổ quá thường xuyên vì sẽ làm suy yếu đàn mẹ. Mình thường chỉ nhân mỗi tổ một lần mỗi năm, hoặc hai lần nếu đàn rất khỏe. Nếu nhân quá nhiều, đàn mẹ sẽ suy tàn và khó phục hồi.

Một điều quan trọng là không nên nhân những đàn yếu hay bệnh. Chỉ chọn những tổ khỏe mạnh, dân số đông, có thức ăn dồi dào. Nếu đàn con phát triển chậm sau 2 tháng, có thể cần ghép thêm ấu trùng từ đàn mẹ hoặc từ tổ khác để kích thích sự phát triển.

Câu hỏi thường gặp