Ba mươi ngày đầu sau khi mang tổ về — làm gì và không làm gì

Tháng đầu là quãng mất đàn nhiều nhất trong cả hành trình nuôi. Và gần như luôn vì một lý do: người nuôi làm thừa, không phải làm thiếu.

Lý do tâm lý thì dễ hiểu — vừa bỏ tiền mua, muốn biết nó ra sao. Nhưng đàn vừa trải qua chuỗi việc nặng: bị tách khỏi chỗ cũ, bị chở đi, đặt vào một nơi hoàn toàn lạ. Nó cần đúng một thứ, là yên.

Ngày đầu tiên

Chở về lúc trời mát — sáng sớm hoặc chiều muộn. Giữ thùng không xóc, không lật nghiêng (bọng mật vỡ là mật tràn xuống chỗ có ấu trùng).

Đặt ngay lên giá đã chuẩn bị sẵn. Đây là lý do phải chuẩn bị chỗ trước khi mua — về tới nơi mà còn loay hoay tìm chỗ thì thùng phải nằm chờ, và thường kết thúc ở chỗ tiện chứ không phải chỗ đúng.

Kiểm ba thứ rồi đi vào: bốn bát nước có đầy không · mái có che được nắng chiều không · có gì chạm vào thùng hay giá không.

Rồi để yên. Không mở nắp xem «nó có sao không». Không gõ. Không xoay thùng cho đẹp.

Tuần đầu — chỉ nhìn

Đàn đang học lại toạ độ. Ong ra khỏi cửa sẽ không bay thẳng đi ngay mà lượn vòng trước tổ, mặt hướng về cửa, vòng rộng dần — đó là lúc chúng ghi nhớ mốc.

Thấy hành vi đó là dấu hiệu tốt: đàn đang nhận nhà mới chứ không chuẩn bị bỏ đi.

Việc của mình trong tuần này: đứng lệch sang bên, cách ra một quãng, nhìn vài phút vào buổi sáng nắng. Không đứng chắn dòng bay, không ghé sát, không thổi vào cửa.

Và tuyệt đối đừng thay đổi gì quanh thùng trong tuần này — đừng chặt cây cạnh đó, đừng dựng tấm tôn mới trước cửa, đừng đổi màu bức tường phía sau. Đó đều là những mốc đàn đang ghi.

Tuần hai tới tuần tư — tìm ba dấu hiệu

Vẫn không mở thùng. Nhưng giờ có ba thứ cụ thể để tìm:

1. Ra vào đều vào buổi sáng nắng. Không cần đông, chỉ cần đều và có nhịp.

2. Có con mang cục phấn ở chân sau về. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất — phấn là thức ăn nuôi ấu trùng, nên có phấn về nghĩa là đàn đang nuôi con, nghĩa là chúa còn đẻ. Thấy được điều này là yên tâm hơn mọi lần mở thùng.

3. Có con đứng gác ở miệng ống cửa. Nghĩa là đàn còn đủ quân để cắt cử người.

Đủ ba dấu hiệu này thì đàn đang ổn, dù bên trong thế nào mình cũng không cần biết.

Việc phải làm, mỗi tuần, hai phút

Châm bốn bát nước. Nhất là sau nắng gắt.

Cắt cỏ quanh chân giá. Cỏ mọc rất nhanh, và một ngọn chạm đáy thùng là cả hệ thống chống kiến thành vô dụng.

Gạt lá rụng quanh gốc giá — đống lá mục là nơi kiến làm tổ.

Cúi xuống nhìn ngang tầm đáy thùng xem có gì mới chạm vào không. Tư thế này quan trọng; đứng thẳng nhìn xuống thì không thấy.

Ghi một dòng vào sổ: ngày · cây gì đang trổ · ra vào nhiều hay ít · có phấn về không.

Năm việc không được làm

Không mở thùng. Kể cả «hé một chút xem sao». Mở là xé lớp keo đàn đã trát và ép vỡ bọng trên đường.

Không dời thùng. Kể cả một mét. Ong nhớ toạ độ chứ không nhớ cái thùng — dời là mất luôn lớp đang đi kiếm ăn, tức lớp già nhất và giàu kinh nghiệm nhất.

Không cho ăn, không bơm gì vào tổ. Đây là việc gây hại chứ không phải việc chăm.

Không dùng thuốc, bả, dầu nhớt quanh thùng. Chống kiến bằng bát nước và bằng việc cắt cầu, không bằng thứ gì giết.

Không cạy cái ống ở cửa tổ. Độ rộng đó là tính toán của đàn về an ninh và độ ẩm.

Ba chuyện bình thường mà người mới hay hoảng

Vài xác ong trước cửa mỗi ngày. Bình thường — ong hết tuổi, và đàn mang xác ra ngoài. Đó là dấu hiệu tổ sạch. Chỉ lo khi xác nhiều bất thường, còn tươi, dồn lại một lúc.

Trưa nắng gắt cửa tổ vắng tanh. Bình thường — đàn giảm bay khi quá nóng. Nhìn lại vào sáng hôm sau.

Cửa bị bịt bớt vào chiều tối, mở lại buổi sáng. Bình thường, và là dấu hiệu tốt — đó là cách đàn tự chống kiến và thằn lằn ban đêm.

Sau ba mươi ngày

Vẫn không mở thùng. Việc tiếp theo cũng chỉ là lặp lại nhịp trên trong nhiều tháng.

Nghe như quá ít việc. Nhưng đó chính là nghề này — và cái mình thật sự thu được trong năm đầu không phải mật, mà là biết thế nào là bình thường ở vườn mình. Có cái mốc đó rồi thì lần nào khác thường mình sẽ thấy ngay.