Bắt tổ hoang về bán: vì sao tỷ lệ chết cao và vùng cạn dần

Lý do nó rộ thì dễ hiểu: tổ giống đang bán được giá, mà nuôi một đàn tới lúc tách được thì mất mấy năm. Đi rừng, đi vườn tạp, tìm tổ hoang mang về bán — bỏ qua toàn bộ quãng chờ đó.

Nhưng có bốn chuyện, và chuyện đầu tiên thì người bắt thường không biết.

1. Phần lớn loài không ngòi hoang KHÔNG nuôi được

«Ong dú» là tên gọi chung. Dưới cái tên đó là nhiều loài khác nhau — khác về kích thước, về kiểu làm tổ, về chỗ làm tổ.

Chỉ một số ít trong đó nuôi được trong thùng. Điều kiện để một loài thành loài nuôi được không phải là nó «dễ tính», mà là ba thứ cụ thể:

Chịu được việc chuyển chỗ. Nhiều loài đổi vị trí là bỏ đi — và đó là điều kiện đầu tiên, không có thì mọi thứ khác vô nghĩa.

Tách đàn được. Không tách được thì mỗi tổ mãi là một tổ.

Lượng mật đáng thu. Nhiều loài nhỏ quá, một năm gom được quá ít để nói tới chuyện thu hoạch.

Người bắt tổ hoang thường không phân biệt được loài — và ngay cả người trong nghề nhìn qua cũng khó chắc. Tên gọi lại càng rối: cùng một con mà mỗi vùng một tên; cùng một tên ở hai tỉnh có khi là hai con khác nhau.

Kết quả: một phần tổ bắt về là loài không chịu được chuyển chỗ. Chúng lụi dần ở nhà người mua, và người mua nghĩ mình nuôi sai.

2. Cách lấy thường phá mất cấu trúc tổ

Tổ hoang nằm trong hốc cây, hốc đất, khe tường. Lấy ra nghĩa là cưa, đục, hoặc bẩy.

Mà tổ ong dú gắn vào vách bằng keo, và mật nằm trong những bọng mềm gắn rải rác. Gỡ ra thì gần như chắc chắn vỡ một phần bọng mật — mật tràn xuống làm chết cả một lứa ấu trùng.

Nhìn từ ngoài thì đàn vẫn còn, ong vẫn bò. Người bán giao đi ngay, và hậu quả hiện ra ở nhà người mua vài tuần sau.

3. Người mua nhận một thứ không kiểm được gì

Với tổ nuôi, người mua hỏi được: tổ này tách bao lâu rồi, tách từ đàn nào. Người nuôi thật chỉ tay được vào cái thùng đó.

Với tổ hoang thì không có câu trả lời nào tồn tại:

Không biết tuổi — mà tuổi tổ là thông tin quan trọng nhất khi mua, và là thứ mở thùng ra cũng không thấy.

Không biết loài có nuôi được không.

Không biết đàn đã bị hành tới đâu trong lúc lấy và lúc chở.

Không có ai để gọi lại khi có chuyện — mà năm đầu là năm cần hỏi nhiều nhất.

Đây là lý do câu hỏi «tổ này tách từ đàn nào, cho em xem với» lọc được gần hết: người bán tổ hoang không có đàn mẹ để chỉ.

4. Vùng cạn dần, và đó là chỉ dấu mất luôn

Tổ hoang trong một vùng không phải nguồn vô hạn. Lấy đều ở cùng một khu thì số tổ giảm dần qua các năm — chuyện này người đi lấy mật rừng lâu năm đã thấy với loài khác.

Và mất tổ hoang thì mất luôn một thứ khác: chỉ dấu về vùng.

Vườn có nhiều tổ hoang tự nhiên nghĩa là quanh đó nguồn hoa còn tốt và ít thuốc — đúng hai điều kiện để nuôi ong dú thành công. Người nuôi có kinh nghiệm nhìn vào đó để đánh giá một vùng trước khi đặt thêm thùng.

Vùng bị lấy sạch tổ hoang thì mất cả cái thước đo đó.

Khi nào chuyển một tổ hoang là việc nên làm

Nói cho công bằng — có tình huống chuyển là cứu, không phải lấy:

Cây có tổ sắp bị đốn.

Tường sắp đập, công trình sắp phá.

Tổ nằm ở chỗ nguy hiểm cho người hoặc chắc chắn sẽ bị phá.

Trong ba trường hợp đó thì nên chuyển, và nên nhờ người có kinh nghiệm làm cùng — tỷ lệ sống phụ thuộc rất nhiều vào cách gỡ.

Còn nếu tổ đang ở chỗ không vướng ai thì để nguyên có lợi hơn: nó vẫn thụ phấn cho vườn, và mình có sẵn một tổ để quan sát cách nó ra vào theo mùa — thứ học được nhiều hơn là mang về nhốt trong thùng.

Với người muốn bắt đầu nuôi

Nghe thì bắt tổ hoang rẻ hơn mua. Nhưng tính đủ thì thường không:

Tỷ lệ mất cao vì loài có thể không nuôi được và vì cấu trúc tổ đã bị phá. Mất đàn là mất trọn, cộng thêm một năm.

Không học được gì từ một đàn lụi dần mà mình không biết vì sao — không có ai để hỏi, không có mốc để so.

Mất luôn thứ quan trọng nhất của năm đầu, là biết thế nào là bình thường ở vườn mình.

Mua tổ của người nuôi thật thì đắt hơn, nhưng đi kèm tuổi tổ, đàn mẹ nhìn thấy được, và một số điện thoại gọi lại được. Ba thứ đó mới là phần đáng tiền.