Tìm hiểu hành vi ong dú - cách đọc hiểu đàn qua từng chi tiết nhỏ

Mình nuôi ong dú được hơn mười năm, và điều mà mình học được sớm nhất là: ong dú nói chuyện với chúng ta mọi lúc, chỉ cần biết lắng nghe. Hành vi của chúng không bao giờ ngẫu nhiên. Mỗi cách chúng bay, cách chúng xây, cách chúng chăm sóc ấu trùng đều là một tin hiệu về tình trạng của đàn.

Hành vi bay ra vào - điểm đầu tiên để quan sát

Sáng sớm khoảng 6 giờ, mình thường đứng xa tổ ong dú khoảng 2–3 mét để quan sát. Đàn khỏe mạnh sẽ có sự hoạt động rõ rệt: ong bay ra vào liên tục, có trật tự, có mục đích. Chúng không bay lung tung mà bay theo những đường đã quen thuộc. Nếu mình nhìn thấy ong bay ra quay quắt, không biết hướng, hoặc bay ra rồi lại bay vào trong vài giây, đó là dấu hiệu đàn đang hoang mang—có thể vì thời tiết sắp xấu, hoặc có kẻ xâm nhập.

Đàn ong dú bình thường bay ra từ 5h30 đến 17h, tùy theo mùa và thời tiết. Vào mùa khô, hoạt động dài hơn. Vào mùa mưa, chúng bay ra muộn hơn và về sớm hơn. Nếu một ngày mưa nhẹ mà chúng vẫn bay ra, đó là dấu hiệu tìm kiếm thức ăn khẩn cấp—có thể lương thực trong tổ đang thiếu.

Sự hoạt động trong tổ - cách ong xây dựng và chăm sóc

Mở tổ ra (không phải mở hẳn, chỉ nhìn qua khe hở) để quan sát bên trong cũng rất quan trọng, nhưng phải làm đúng lúc—khi trời ấm, ong bay ra hết. Đàn khỏe sẽ có sự tổ chức rõ ràng: vùng trữ mật ở trên, vùng trữ phấn hoa ở giữa, vùng ấu trùng ở dưới. Ong vệ sinh sẽ luôn chuyển động, lau chùi, chăm sóc. Nếu mình thấy nhiều ấu trùng chết, hoặc ấu trùng bị che phủ bởi nấm trắng, đó là dấu hiệu bệnh nấm—cần can thiệp ngay.

Tốc độ xây tổ cũng nói lên điều gì đó. Đàn trẻ, khỏe, có nữ hoàng mới sẽ xây nhanh—có thể thêm một phòng ấu trùng mới trong vòng 10–15 ngày. Nếu xây chậm hoặc không xây, có thể nữ hoàng suy yếu hoặc đàn thiếu lao động.

Cách ong xử lý thức ăn - dấu hiệu tìm kiếm và tích trữ

Khi mình cho thức ăn (mật hoặc nước đường loãng), cách ong tiếp nhận nó cũng rất nói lên tình trạng. Đàn đói sẽ tấn công thức ăn ngay lập tức, ong nhanh chóng tìm kiếm, chuyển vào trong tổ. Đàn no sẽ chậm hơn, thậm chí có thể từ chối. Người nuôi lâu năm biết cân bằng giữa hai trạng thái này—quá đói khiến ong mệt mỏi, quá no khiến chúng biếng lao động.

Vào mùa hoa nở, đàn khỏe sẽ bay ra sớm hơn và về muộn hơn, chân chứa đầy phấn hoa vàng hoặc cam. Nếu mình thấy ong bay về với chân trống rỗng trong những ngày hoa nở, đó là dấu hiệu cạnh tranh gay gắt từ các loài ong khác, hoặc nguồn hoa quá xa.

Hành vi phòng vệ và xã hội - ong dú có tính cách riêng

Ong dú không đốt, nhưng chúng biết tự vệ bằng cách bu lên mặt hoặc cắn nhẹ. Khi mình mở tổ, nếu ong bay ra đông để bao quanh tay mình, đó là dấu hiệu chúng cảnh báo—đàn đang lo lắng. Nếu ong yên tĩnh, chỉ một vài con bay gần, đó là dấu hiệu tin tưởng. Mình học được là càng mở tổ thường xuyên, ong càng quen và yên tĩnh.

Trong tổ, ong lao động và ong vệ sinh luôn chuyển động. Nếu mình thấy quá nhiều ong nằm yên tại chỗ, hoặc ong chậm chạp, có thể đàn đang suy yếu vì lạnh, hoặc vì thiếu dinh dưỡng. Ong dú là loài nhiệt đới, lạnh kéo dài là mối nguy hiểm lớn nhất.

Ghi chép hàng ngày - thứ phân biệt người nuôi lâu năm

Mình luôn ghi chép: ngày nào thời tiết thế nào, ngày nào mở tổ, thấy gì, ong bay ra lúc mấy giờ, bay vào lúc mấy giờ. Qua ba năm ghi chép, mình bắt đầu thấy những quy luật. Chẳng hạn, ở miền Bắc, tháng 5 và 6 là thời kỳ vàng—hoa nở đông, thời tiết ổn định, đàn sinh sôi mạnh. Tháng 11 đến 2 là thời kỳ nguy hiểm—lạnh, mưa nhiều, ong ít hoạt động, nếu không chuẩn bị kỹ thì đàn suy.

Không ghi chép, mình sẽ lặp lại những sai lầm. Ghi chép, mình sẽ học từ mỗi năm, mỗi đàn. Đó là sự khác biệt giữa người nuôi ba năm kinh nghiệm với người nuôi một năm lặp ba lần.

Câu hỏi thường gặp