Keo ong dú: thu thế nào, sơ chế ra sao, và đừng hứa gì quá lời

Khi lấy mật ong dú, phần còn lại sau khi lọc gồm vụn tổ và nhựa cây. Rất nhiều người nuôi đổ phần đó đi vì trông không ra gì.

Phần nhựa cây đó là keo ong — thứ ong dú thu về từ cây cối rồi trộn với sáp để xây tổ, bít khe, và bảo vệ tổ. Đây là thứ có giá trị riêng, và với ong dú thì nó đặc biệt dồi dào hơn so với ong mật, vì cấu trúc tổ của chúng dùng nhựa cây làm vật liệu chính.

Bài này nói ba chuyện: thu ở đâu, sơ chế thế nào, và — phần em cho là quan trọng nhất — nói về nó với khách ra sao cho đúng mực.

Keo ong dú nằm ở đâu trong tổ

Không phải chỗ nào cũng giống nhau, và biết chỗ thì thu được nhiều hơn mà không phá tổ.

Ống cửa tổ. Phần ống nhô ra ở cửa vào, do ong tự xây. Đây là nơi tập trung nhựa cây rõ nhất. Nhưng đừng đụng vào ống cửa của tổ đang hoạt động — đó là cấu trúc phòng vệ, phá là mở đường cho kiến và ong lạ.

Các mối nối, khe hở trong thùng. Ong bít mọi khe bằng nhựa cây. Khi mở nắp thùng để làm việc, phần bám ở mép nắp và mép thùng là nguồn thu tự nhiên nhất — vì dù sao mình cũng phải gỡ nó ra mới mở được.

Phần bã sau khi lọc mật. Vụn túi mật vỡ ra chính là nhựa cây trộn sáp. Đây là nguồn dễ nhất, không tốn thêm động tác nào.

Vụn khi tách đàn hoặc sửa tổ. Những lúc bắt buộc phải phá một phần cấu trúc thì gom lại.

Nguyên tắc xuyên suốt: chỉ thu phần buộc phải gỡ ra, đừng cạo tổ để lấy keo. Cạo tổ là lấy đi công sức của đàn và làm chúng phải xây lại — không đáng.

Sơ chế

Keo ong vừa thu về là hỗn hợp: nhựa cây, sáp, vụn gỗ, mật sót, có khi cả xác ong. Muốn dùng được thì phải tách bớt.

Bước 1 — Để ráo mật. Để trên rây, đậy lại, vài giờ tới một ngày. Mật sót chảy xuống. Phần mật này để riêng, đừng trộn vào mẻ mật chính vì chất không bằng.

Bước 2 — Làm lạnh cho giòn. Đây là mẹo nhà nghề. Keo ong ở nhiệt độ thường thì dẻo dính, rất khó làm sạch. Cho vào ngăn đá vài giờ thì nó giòn ra, gõ nhẹ là vỡ vụn, và lúc đó tách vụn gỗ, xác ong khỏi nó dễ hơn nhiều.

Bước 3 — Nhặt tay phần rác thô. Vụn gỗ, lá, xác ong. Làm khi còn lạnh và giòn.

Bước 4 — Cất trong lọ kín, để lạnh, tránh sáng. Keo ong để nơi ấm sẽ dính thành một khối không gỡ ra được.

Sơ chế sâu hơn — chiết, hoà tan, làm thành dạng lỏng — là việc cần hiểu biết và điều kiện riêng, không thuộc phạm vi bài này. Với phần lớn người nuôi, dừng ở bước 4 là hợp lý, và bán ở dạng thô cho nơi có năng lực chế biến tiếp.

Ghi chép — phần khiến keo ong bán được giá

Keo ong khác mật ở một điểm: người mua chuyên nghiệp quan tâm tới nguồn gốc nhiều hơn, vì thành phần của nó phụ thuộc trực tiếp vào cây cối quanh tổ.

Nên gom keo ong thì gom kèm thông tin:

Thu từ tổ nào, ngày nào. Quanh trại có những loại cây gì. Có canh tác phun thuốc gần đó không.

Và quan trọng: đừng trộn lẫn keo ong từ nhiều nguồn khác nhau vào một hũ nếu các nguồn đó ở những môi trường khác nhau. Trộn rồi thì không còn nói được gì về nó nữa.

Người nuôi nào ghi được những thông tin này thì bán keo ong với tư thế khác hẳn người chỉ có một bịch nhựa nâu không rõ từ đâu.

Ranh giới khi nói về keo ong với khách

Đây là phần em muốn nói kỹ, vì nó là chỗ ngành này hay đi quá.

Keo ong được nhắc tới nhiều trong dân gian và trong quảng cáo, và có không ít nơi gán cho nó những công dụng rất mạnh. Người nuôi mới vào nghề, nghe quen tai rồi, dễ lặp lại theo.

Đừng lặp lại. Hai lý do rất thực tế:

Một — mình không kiểm chứng được. Người nuôi biết rõ con ong, biết cách thu, biết nguồn gốc. Đó là những thứ mình nói được với thẩm quyền. Còn chuyện nó tác động thế nào tới cơ thể người thì không phải chuyện mình biết, và nói bừa là nói thay cho người khác.

Hai — nói quá là tự đặt mình vào chỗ rủi ro. Quảng cáo sản phẩm như thuốc chữa bệnh là chuyện có ràng buộc pháp lý. Một người nuôi vài chục tổ không có lý do gì để bước vào vùng đó.

Cách nói đúng mực và vẫn bán được: nói về thứ mình biết. «Đây là keo ong thu từ tổ của trại nhà, quanh trại là vườn cây ăn trái và rừng tạp, không phun thuốc. Thu ngày này tháng này, sơ chế thô, cất lạnh.» Đó là thông tin thật, cụ thể, và người mua hiểu biết đánh giá cao nó hơn mọi lời hứa hẹn.

Ai muốn biết công dụng thì để họ tự tìm hiểu, hoặc hỏi người có chuyên môn. Mình không cần phải trả lời mọi câu hỏi.

Có nên đầu tư vào mảng này không

Nói thẳng: với phần lớn người nuôi quy mô nhỏ, keo ong là nguồn thu phụ, không phải hướng đi chính.

Lý do là lượng thu được rất ít nếu giữ nguyên tắc không cạo tổ. Gom cả năm từ vài chục tổ cũng không được bao nhiêu.

Nhưng nó đáng làm vì ba lẽ:

Nó là thứ mình đằng nào cũng phải gỡ ra, nên gom lại là lời trọn.

Nó cho mình thêm một món để nói chuyện với khách, và khách mua mật thường tò mò về nó.

Và nếu sau này trại lớn lên, có sẵn thói quen gom và ghi chép thì lúc đó mảng này mới thành hình được.

Điều không nên làm: đừng hy sinh đàn ong cho keo ong. Cạo tổ lấy nhựa là đổi cái lâu dài lấy cái trước mắt, và đổi với tỷ giá rất tệ.