Bắt tổ ong dú hoang trong rừng: ranh giới mà nhiều người không biết mình đã bước qua

Câu chuyện quen thuộc: người quen đi rừng, thấy tổ ong dú trong bọng cây, chặt khúc cây mang về, cho vào thùng. Có tổ giống miễn phí, không phải mua.

Nhiều người coi đây là chuyện tự nhiên — của rừng thì ai lấy được thì lấy. Nhưng có mấy chuyện cần nói rõ, cả về mặt quy định lẫn về mặt nghề.

Lưu ý: quy định về rừng ở Việt Nam phân theo loại rừng và theo chủ rừng, và mỗi địa phương có thể có thêm quy định riêng. Bài này nói về những chỗ cần hỏi, không thay được việc hỏi trực tiếp kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương.

Ranh giới thứ nhất: đất đó là của ai

Đây là câu hỏi đầu tiên và nhiều người bỏ qua vì nghĩ «rừng là của chung».

Rừng ở ta được phân loại và được giao quản lý. Có rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất. Có rừng do nhà nước quản lý, có rừng giao cho cộng đồng, có rừng giao cho hộ gia đình.

Mỗi loại có quy định khác nhau về việc được làm gì trong đó, và việc lấy đi một thứ gì đó — kể cả một tổ ong — không phải nơi nào cũng giống nơi nào.

Và ở mức đơn giản nhất: nếu đó là rừng hoặc đất của một hộ gia đình khác, thì lấy tổ ong trên đất người ta là chuyện của hai bên, không cần bàn tới luật rừng.

Việc nên làm: biết mình đang đứng trên đất ai. Nghe hiển nhiên nhưng nhiều người đi rừng không thật sự biết ranh giới.

Ranh giới thứ hai: chặt cây

Đây là chỗ nghiêm trọng nhất và cũng là chỗ dễ vấp nhất.

Tổ ong dú hoang thường nằm trong bọng cây sống. Muốn lấy tổ thì phải cưa khúc cây đó — và chặt cây rừng là hành vi có quy định rõ ràng, hoàn toàn tách biệt với chuyện con ong.

Người đi lấy tổ thường chỉ nghĩ tới con ong và không nghĩ rằng mình vừa hạ một cây. Nhưng ở góc nhìn của người quản lý rừng thì cái cây mới là vấn đề.

Chuyện này không phụ thuộc vào việc cây to hay nhỏ, hay việc mình chỉ cưa một khúc. Nên trước khi đụng cưa vào bất cứ cây nào không phải của mình: hỏi.

Ranh giới thứ ba: loài

Ong dú ở Việt Nam gồm nhiều loài, và tình trạng bảo tồn của từng loài không giống nhau.

Người đi rừng thường không phân biệt được loài. Với họ tổ nào cũng là «ong dú».

Đây là chỗ cần cẩn trọng: nếu không biết chắc mình đang đụng vào loài gì thì đừng đụng. Và nếu định làm chuyện này một cách nghiêm túc — chẳng hạn muốn sưu tầm hoặc nhân giống loài bản địa — thì nên liên hệ với cơ quan chuyên môn hoặc đơn vị nghiên cứu, chứ đừng tự làm.

Lý do nghề nghiệp để không lấy tổ hoang

Bỏ chuyện quy định sang một bên, còn mấy lý do thuần về nghề.

1. Tỷ lệ sống thấp. Tổ hoang bị cưa ra khỏi bọng cây thường hư hỏng nặng — cấu trúc vỡ, mật chảy, ong chúa có thể bị thương. Rồi mang đi xa, đổi môi trường, đổi nhiệt độ.

Nhiều tổ bắt về sống được vài tuần rồi tan. Người bắt thì đã phá mất một đàn đang sống tốt.

2. Lấy đi nguồn gen của vùng. Đàn hoang trong rừng là nguồn ong tự nhiên cho cả khu vực. Bắt hết đàn hoang ở một vùng là vùng đó không còn đàn thay thế.

Với một người thì một tổ không đáng gì. Với một vùng mà nhiều người cùng làm thì đó là chuyện khác.

3. Không biết lịch sử của đàn. Mua tổ từ trại thì biết tách từ đâu, bao giờ, ai nuôi. Tổ hoang thì không biết gì — không biết đàn có khoẻ không, có mang mầm bệnh gì không.

4. Nó không rẻ như tưởng. Tính cả công đi rừng, công cưa, công mang về, tỷ lệ chết, và rủi ro — thì cái tổ «miễn phí» đó không rẻ hơn mua tổ từ trại là bao. Mà tổ mua thì có người chịu trách nhiệm.

Có cách nào làm đúng không

Có vài tình huống khác hẳn, và đáng phân biệt:

Đàn tự về làm tổ trong vườn nhà mình. Chuyện này xảy ra — đàn tự chia và tìm chỗ mới, có khi chọn một hốc tường, một ống nước, một gốc cây trong vườn. Đàn tự tới thì chuyển vào thùng là hợp lý và không liên quan gì tới rừng.

Đàn làm tổ ở nơi buộc phải xử lý. Trong tường nhà sắp sửa, trong cây sắp chặt vì lý do an toàn. Cứu đàn trong tình huống đó là việc tốt. Nhưng nên nhờ người có kinh nghiệm — chuyển một đàn từ hốc tường ra thùng là việc khó, làm ẩu thì đàn chết.

Đặt hộp mồi trong vườn nhà. Đây là cách lấy đàn tự nhiên mà không phá gì cả: đặt sẵn thùng trống ở chỗ hợp lý và chờ đàn tự vào. Chậm, không chắc chắn, nhưng đàn tự chọn thì đàn ở lại.

Và cách chắc chắn nhất vẫn là mua tổ từ người nuôi. Có nguồn gốc, có người chịu trách nhiệm, và tiền đó nuôi lại nghề.

Nếu đang giữ tổ bắt từ rừng thì sao

Không ít người đọc tới đây và nhận ra mình đang có tổ như vậy, hoặc đã từng làm.

Không cần làm gì kịch tính. Nhưng có mấy việc hợp lý:

Chăm cho tốt. Đàn đã ra khỏi rừng rồi thì để nó sống được là điều tốt nhất còn lại.

Nhân lên và chia sẻ. Tách đàn khi đủ mạnh, cho hoặc bán lại cho người khác. Như vậy một tổ lấy đi từ rừng trở thành nhiều tổ trong vườn nhà người ta, và bớt đi nhu cầu vào rừng lấy thêm.

Đừng làm nữa, và đừng bảo người khác làm. Đây là phần quan trọng nhất. Người nuôi có tiếng trong vùng mà khoe chuyện bắt tổ rừng thì mười người khác làm theo.