Rửa thùng ong dú bằng xà phòng, thuốc tẩy: sai ở đâu

Rửa thùng ong dú cũ bằng xà phòng, nước rửa chén hay thuốc tẩy là sai, vì mùi hoá chất ngấm vào gỗ lâu ngày không bay hết, đàn mới đưa vào ngửi thấy lạ và có thể bỏ đi, đồng thời lớp keo ong cũ, thứ giúp đàn nhận ra đây là chỗ ở được, bị tẩy sạch. Thùng cũ chỉ cần cạo, rửa nước sạch, phơi nắng là đủ.

Nhiều người làm vậy vì cùng một suy nghĩ tốt: thùng cũ dơ, phải làm sạch thật kỹ cho đàn mới. Cái kỹ đó đặt nhầm chỗ.

Ong dú đánh giá cái thùng bằng mũi, không bằng mắt

Người nhìn thùng thấy sạch là yên tâm. Ong dú thì không nhìn như vậy. Thứ đầu tiên một đàn ong cảm nhận khi được đưa vào thùng, hay khi ong trinh sát tìm chỗ làm tổ, là mùi. Mùi keo, mùi sáp, mùi của một đàn từng sống là tín hiệu cho biết chỗ này từng ổn. Mùi lạ, đặc biệt là mùi hoá chất, là tín hiệu ngược lại.

Gỗ là vật liệu xốp. Khi chà xà phòng hay ngâm nước tẩy, chất đó thấm vào thớ gỗ chứ không chỉ nằm trên bề mặt. Rửa lại bằng nước, phơi vài ngày, mũi người thấy hết mùi, nhưng vẫn còn đủ để côn trùng nhạy mùi nhận ra. Thuốc tẩy gốc clo còn có thể làm gỗ bạc, xơ, dễ mục hơn về sau.

Những thứ hay bị dùng sai khi rửa thùng

Bảng trên không nói các thứ đó vô dụng, mà nói chúng không hợp với lòng thùng ong. Mặt ngoài thùng có thể quét lớp bảo vệ gỗ loại ít mùi, để khô thật lâu trước khi dùng; mặt trong thì để mộc.

Keo ong cũ: giữ lại phần nào, cạo bỏ phần nào

Ong dú dùng hỗn hợp keo và sáp để trét kín khe, phủ vách, làm ống cửa. Khi đàn cũ không còn, lớp phủ này vẫn bám trên vách thùng. Phần lớp mỏng, khô, bám chắc trên vách và quanh cửa là có ích: nó mang mùi quen thuộc, giúp đàn mới nhận chỗ nhanh hơn, đỡ công trét lại từ đầu.

Phần nên bỏ đi là:

• Bánh nhộng cũ, hũ mật, hũ phấn khô hoặc lên men.
• Cục sáp mục, xốp, có lỗ nhỏ của ấu trùng ruồi hoặc mọt.
• Chỗ có mốc xanh, mốc đen loang thành mảng.
• Xác ong, xác côn trùng, đất cát lắng ở đáy.

Nói gọn: lớp mỏng dính chặt vào gỗ thì giữ, khối dày rời ra hay có dấu hiệu hư thì cạo.

Quy trình làm sạch thùng cũ chỉ bằng nước, nắng và dao cạo

1. Mở thùng ngoài trời, cách xa các thùng đang có đàn: mùi mật cũ có thể kéo ong khác tới cướp hoặc kéo kiến.
2. Dọn hết phần bên trong: gom bánh tổ cũ, xác ong vào túi kín, đem đốt hoặc chôn sâu, không vứt gần vườn ong.
3. Cạo bằng dao hoặc bay cạo: cạo lớp sáp dày, mảng mốc, chỗ mục; giữ lớp keo mỏng bám chắc.
4. Chải và rửa bằng nước sạch: dùng bàn chải cứng, nước giếng hoặc nước máy, không pha gì thêm.
5. Phơi nắng trực tiếp: mở toang thùng, phơi nhiều ngày nắng gắt, lật mặt cho nắng chiếu đều vào lòng thùng.
6. Kiểm lại trước khi dùng: gõ thử vách xem có chỗ bở, soi khe nứt, kiểm nắp có còn khít.
7. Cất nơi khô, kê cao: nếu chưa dùng ngay, bọc kín miệng để kiến, gián, chuột không làm tổ.

Nắng là chất khử trùng rẻ và hợp với ong nhất người nuôi có được. Ở miền Nam, những ngày nắng gắt mùa khô rất thích hợp để xử lý thùng cũ.

Khi nào thùng cũ nên bỏ hẳn

Không phải thùng nào cũng nên tái dùng. Làm sạch được cái bề ngoài nhưng không xoá được những gì đã ăn sâu vào gỗ. Nên bỏ thùng khi:

• Đàn cũ chết hàng loạt không rõ nguyên nhân: có thể do nhiễm độc hoặc bệnh, dùng lại là đặt đàn mới vào chỗ cũ của rủi ro.
• Gỗ mục, bở, mọt ăn sâu: giữ nhiệt, giữ ẩm kém, kiến dễ vào.
• Mốc ăn vào thớ gỗ, cạo không hết: mảng đen ngấm sâu, phơi vẫn còn mùi ẩm.
• Từng bị xịt thuốc trừ sâu hay bị ngâm hoá chất: không chắc chắn đã hết.

Nghi ngờ thì bỏ. Thùng gỗ mới rẻ hơn nhiều so với một đàn ong mất đi. Phần nhận diện đàn chết vì gì có trong các bài ở chuyên mục Sai lầm và tư duy nuôi ong dú.

Mẹo nhỏ để đàn mới nhận thùng nhanh hơn

Nếu thùng đã cạo sạch nhưng còn ít keo, có thể lấy một mẩu keo ong hoặc sáp ong dú sạch từ chính đàn của mình, ấn mỏng quanh cửa và một vài góc bên trong. Mùi quen giúp đàn bớt bỡ ngỡ. Không dùng sáp từ ong mật vì mùi khác, và không dùng keo mua ngoài không rõ nguồn.

Cũng nên đặt thùng đã làm sạch ra vị trí nuôi vài ngày trước khi đưa đàn vào, để thùng mang mùi gió, mùi cây của chỗ đó thay vì mùi kho chứa.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý vùng Trảng Bàng, Tây Ninh, thùng cũ còn tốt được tái dùng sau khi cạo và phơi, còn thùng nghi ngờ thì loại bỏ dứt khoát. Sáp ong dú thu từ những lần làm sạch được lọc kỹ, phần đạt dùng làm các sản phẩm như son dưỡng môi từ sáp ong dú. Ai cần tổ giống, mật ong dú hay muốn hỏi thêm cách xử lý thùng cũ có thể ghé trại Ong Quý.

Câu hỏi thường gặp