Người lớn tuổi nuôi ong dú: vì sao hợp, và ba chỗ cần điều chỉnh

Trong số người tới hỏi em về ong dú, nhóm đông nhất không phải người trẻ khởi nghiệp. Là con cái hỏi giúp cho cha mẹ — ông bà về hưu, ở quê, có mảnh vườn, và cả nhà muốn tìm việc gì đó cho ông bà làm.

Ong dú hợp với nhóm này hơn hầu hết các nghề nông khác. Nhưng có vài chi tiết cần đổi so với cách làm thông thường.

Vì sao hợp

Không đốt. Đây là điều kiện tiên quyết. Người có tuổi phản ứng với nọc ong nặng hơn người trẻ, và nuôi ong mật ở tuổi đó là rủi ro thật. Ong dú bỏ hẳn vấn đề này.

Không cần sức. Không phải khiêng cầu ong nặng, không phải quay mật bằng máy, không phải di chuyển đàn theo mùa hoa như nuôi ong mật thương phẩm. Việc nặng nhất là bê một thùng gỗ nhỏ, và việc đó một năm làm vài lần.

Không bị lịch trói. Không phải dậy từ ba giờ sáng, không phải cho ăn hàng ngày, không phải dắt đi đâu. Ong tự đi kiếm ăn. Việc của người nuôi là quan sát và can thiệp khi cần.

Có nhịp nhưng không gấp. Kiểm đường kiến, nhìn cửa tổ, che mái khi mưa — những việc này làm được vào bất cứ lúc nào trong ngày, và lỡ một hôm cũng không sao.

Và quan trọng nhất: có thứ để nhìn mỗi ngày. Đây là điều em nghe nhiều nhất từ chính người lớn tuổi nuôi ong. Không phải chuyện thu nhập. Là chuyện sáng nào cũng có lý do ra vườn, ngồi xuống, nhìn một lúc.

Một tổ ong dú cho người ta cái đó theo cách mà mấy chậu cây cảnh không cho được — vì nó động, nó thay đổi theo ngày, và nó phản ứng với thời tiết.

Điều chỉnh 1 — Độ cao đặt tổ

Đây là điều chỉnh quan trọng nhất và cũng dễ làm nhất.

Cách đặt thông thường hay kê tổ thấp, khoảng ngang đầu gối hoặc thấp hơn. Người trẻ ngồi xổm xuống là làm được. Người có tuổi thì mỗi lần ngồi xuống đứng lên là một lần khó, và làm nhiều lần trong ngày thì đau gối.

Kê tổ ngang tầm eo hoặc ngang ngực khi đứng. Mọi thao tác — nhìn cửa tổ, mở nắp, kiểm chân giá — làm được ở tư thế đứng thẳng.

Hoặc kê ngang tầm mắt khi ngồi trên ghế. Đặt sẵn một cái ghế cạnh tổ. Đây là cách em thích hơn, vì nó khuyến khích ngồi lại quan sát lâu chứ không chỉ liếc qua rồi đi.

Giá kê cao hơn thì phải chắc hơn, chân phải vững hơn — và đằng nào cũng cần chống kiến ở chân giá.

Điều chỉnh 2 — Lối đi và mặt nền

Chuyện té ngã là rủi ro lớn nhất, lớn hơn mọi chuyện liên quan tới ong.

Lối từ nhà ra tới tổ phải bằng phẳng, không trơn, không có bậc bất ngờ. Nếu phải làm lại lối đi thì làm — chi phí đó đáng hơn nhiều so với tiền mua tổ.

Có mái che trên lối đi nếu được. Ngày mưa vẫn ra kiểm tổ được mà không phải đi trên nền trơn.

Đặt tổ gần nhà. Đừng đặt ở cuối vườn vì «chỗ đó nhiều hoa hơn». Chỗ gần nhà mà đi lại an toàn tốt hơn chỗ xa lý tưởng về nguồn hoa — vì tổ ở xa thì cuối cùng sẽ ít được ghé thăm.

Đủ sáng. Người có tuổi cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn rõ. Chỗ đặt tổ nên sáng sủa, và nếu hay ra vào buổi chiều muộn thì có đèn.

Điều chỉnh 3 — Quy mô và ghi chép

Ít tổ thôi. Ba tới sáu tổ là đủ cho một người lớn tuổi nuôi thong thả. Nhiều hơn thì thành áp lực, mà áp lực là thứ làm hỏng cái hay nhất của việc này.

Con cháu hay có xu hướng mua nhiều cho «ra tấm ra món». Đừng. Nếu ông bà thích thì tự khắc sẽ muốn thêm, và lúc đó thêm dần.

Sổ ghi chép cỡ lớn, để sẵn cạnh tổ. Chữ to, dòng thưa, bút dễ viết. Ghi ngày kiểm, thấy gì, thời tiết.

Cuốn sổ này có hai tác dụng. Một là nhắc nhớ — việc kiểm đường kiến dễ quên, và có sổ thì nhìn ra lần cuối kiểm là bao giờ. Hai là nó biến việc quan sát thành một hoạt động có kết quả, và đó là thứ làm người ta gắn bó.

Nhờ con cháu làm phần nặng. Tách đàn, đóng thùng mới, sửa giá — những việc này nên để người trẻ làm, mỗi năm về vài lần. Phần việc thường ngày mới là phần của ông bà.

Và đây cũng là điểm hay: nó tạo ra lý do để con cháu về, và có việc làm chung khi về.

Vài lưu ý thực tế khác

Chuẩn bị cho trường hợp vắng nhà. Ông bà đi thăm con cháu vài tuần thì tổ ong vẫn ổn — ong tự lo được. Nhưng nên nhờ hàng xóm ngó qua chuyện kiến, và trước khi đi thì kiểm kỹ một lượt.

Đây là ưu điểm của ong dú so với nuôi gà, nuôi chó: bỏ đi vài tuần không sao.

Đừng đặt mục tiêu sản lượng. Nếu cả nhà kỳ vọng ông bà phải thu được bao nhiêu mật thì việc này thành một công việc có chỉ tiêu, và mất hết ý nghĩa. Mật có bao nhiêu thì mừng bấy nhiêu.

Nói trước về chuyện mất tổ. Năm đầu hầu như ai cũng mất một hai tổ. Người lớn tuổi có thể tự trách mình khi chuyện đó xảy ra. Nên nói trước rằng đó là chuyện bình thường của nghề, không phải lỗi ai cả.

Điều em muốn nói với con cháu

Nếu định mua tổ ong dú cho cha mẹ, hai việc quan trọng hơn việc chọn tổ:

Một — hỏi xem ông bà có thật sự muốn không. Món quà tốt với người tặng chưa chắc tốt với người nhận. Có người thích ngồi nhìn ong, có người không.

Hai — về làm giàn tử tế trước khi mang tổ về. Giàn cao vừa tầm, chân chống kiến chắc chắn, mái che tốt, ghế ngồi, lối đi phẳng. Làm xong phần đó rồi mới đặt tổ lên.

Một buổi về làm giàn cho tử tế đáng giá hơn mấy tổ ong mua thêm.