Lịch việc cả năm cho một vườn ong dú — khung để tự điền vào

Câu hỏi hay gặp nhất về vận hành: «tháng mấy thì thu mật, tháng mấy thì tách đàn?»

Và câu trả lời thật là: không có lịch theo tháng dương lịch dùng chung cho cả nước. Miền Nam khác miền Bắc, Tây Nguyên khác đồng bằng, và ngay trong một tỉnh thì vườn có nhãn khác vườn có cà phê khác vườn chỉ có cây tạp.

Nhưng có một khung bốn giai đoạn — và mình tự điền tháng của vườn mình vào.

Cách điền: nhận ra giai đoạn bằng cửa tổ, không bằng lịch

Mỗi giai đoạn có dấu hiệu riêng, nhìn được ở cửa tổ vào buổi sáng nắng. Ghi vào sổ mỗi tuần một dòng — ngày · cây gì đang trổ · ra vào nhiều hay ít · có phấn về không — thì sau một năm, đọc lại là ra lịch của chính vườn mình.

Giai đoạn 1 — Hoa bắt đầu về, đàn nở ra

Nhận ra: cây quanh vườn bắt đầu trổ · nhiều con mang cục phấn về · ra vào tăng dần.

Đàn đang: đẻ mạnh để kịp có quân cho mùa rộ.

Việc chính — đây là cửa sổ tách đàn. Cả tổ mẹ lẫn tổ con còn cả mùa hoa phía trước để hồi lại. Ngoài cửa sổ này thì tách là chia sức của một đàn đang không dư.

Việc kèm: kiểm lại toàn bộ chỗ đặt sau mùa trước — mái có xô lệch không, giá còn vững không, chỗ đó có bị nắng chiều hơn năm ngoái không (cây có thể đã bị đốn hoặc rụng lá).

Không làm: thu mật.

Giai đoạn 2 — Hoa rộ, đàn tích mật

Nhận ra: ra vào đông nhất trong năm · ống cửa mở rộng · đàn về muộn hơn buổi chiều.

Việc chính — không làm gì.

Nghe dễ, nhưng đây lại là lúc người ta hay mở thùng xem «được nhiều chưa». Mỗi lần mở là đàn bỏ nhiều ngày đi trát lại lớp keo thay vì đi gom — và cộng dồn thì đàn không bao giờ tích đủ.

Việc kèm: giữ nhịp hằng tuần — châm bốn bát nước, cắt cỏ quanh chân giá, gạt lá, cúi nhìn ngang tầm đáy thùng.

Giai đoạn 3 — Hoa cạn dần, đàn chuyển sang giữ

Nhận ra: ra vào thưa dần dù trời vẫn đẹp · ít phấn về hơn · đàn đi xa hơn, về muộn hơn.

Việc chính — đây là cửa sổ thu mật. Thu ở cuối mùa rộ, khi bọng đã đầy mà mùa thiếu chưa tới. Đó là lúc phần lấy đi là phần dư thật.

Ba điều kiện phải đủ trước khi thu: đàn đã qua trọn một mùa hoa ở chỗ đó · ra vào đông đều và có phấn về · đang ở đúng cửa sổ này. Thiếu một thì để thêm một mùa.

Và chừa lại một phần — mật trong tổ là lương thực cho quãng sắp tới.

Không làm: tách đàn.

Giai đoạn 4 — Mùa thiếu, đàn co lại

Nhận ra: ra vào ít hẳn · ống cửa hẹp lại · gần như không thấy phấn về.

Việc chính — không thu, không tách, không mở, không cho ăn.

Đàn co lại vào mùa thiếu là chiến lược, không phải bệnh. Phân biệt với đàn yếu thật bằng hai câu: quanh vườn có gì đang trổ không? và các tổ khác có vậy không? Cả dãy cùng thưa vào lúc không có hoa thì là chuyện mùa.

Việc kèm — và đây là giai đoạn cần chăm ngoại cảnh nhất:

Chống kiến kỹ hơn — mùa thiếu là mùa kiến đói, và bát nước cạn nhanh hơn vào mùa khô.

Che nắng hoặc che mưa tuỳ vùng.

Giữ đĩa nước — mùa nắng thì nước có khi khan hơn hoa.

Việc chạy suốt năm, không theo giai đoạn

Mỗi tuần, hai phút: châm bốn bát nước · cắt cỏ quanh chân giá · gạt lá rụng · cúi xuống nhìn ngang tầm đáy thùng xem có gì mới chạm vào không · ghi một dòng vào sổ.

Mỗi quý, năm phút, vào xế chiều: nắng chiều có liếm vào thùng không · có cây nào vừa bị đốn không · nền có đọng nước không · mái có xô lệch không.

Đầu mỗi mùa: nhắc lại với hàng xóm chuyện báo trước khi phun thuốc. Cái khó không phải họ không muốn giúp — là họ quên.

Năm đầu thì bỏ hết phần thu và tách

Nói rõ để khỏi hiểu nhầm: năm đầu không thu, không tách.

Việc của năm đầu chỉ có ba: chống kiến và duy trì nó · che nắng chiều · đứng nhìn cửa tổ vài phút mỗi tuần và ghi một dòng.

Cái thu được trong năm đầu không phải mật, mà là cuốn sổ — và chính nó là cái lịch mà bài này chỉ dựng khung.