Vì sao mật ong dú đắt: bóc tách cấu thành giá, không nói chung chung

Phản ứng đầu tiên của gần như mọi người nghe giá mật ong dú là im lặng một nhịp, rồi hỏi lại con số. Nhịp im lặng đó hoàn toàn hợp lý — nếu lấy mật ong thường làm mốc thì con số này nghe như đang nhầm đơn vị.

Bài này không bênh giá cao. Bài này bóc ra cái gì tạo nên giá, để người mua tự đánh giá được — và quan trọng không kém, để biết khi nào một mức giá là quá thấp một cách đáng ngờ.

Con số thứ nhất: một đàn cho rất ít

Đây là gốc rễ của mọi thứ.

Ong dú là loài nhỏ. Rất nhỏ — nhiều người lần đầu nhìn thấy còn tưởng là ruồi nhỏ chứ không nghĩ là ong. Đàn không đông như ong mật, tầm bay ngắn hơn, và cách tích trữ cũng khác: mật không nằm trong tầng cầu sáp đều đặn mà nằm trong các túi nhỏ bằng nhựa cây, rải rác trong tổ.

Hệ quả trực tiếp: một đàn ong dú một năm cho lượng mật mà một đàn ong mật cho trong một lần quay. Không phải kém vài chục phần trăm — kém hàng chục lần.

Chỉ riêng con số này đã giải thích phần lớn chênh lệch giá. Cùng một công chăm cả năm, một bên ra nhiều, một bên ra rất ít. Chia công cho sản lượng là ra giá.

Con số thứ hai: thu hoạch tốn tay, không tốn máy

Mật ong mật quay được bằng máy ly tâm. Đặt cầu vào, quay, mật chảy ra. Quy trình đó cho phép một người xử lý lượng lớn trong thời gian ngắn.

Mật ong dú không quay được. Các túi mật nhỏ, nằm lẫn trong cấu trúc tổ, thành túi là nhựa cây chứ không phải sáp. Lấy mật là việc làm bằng tay từng túi một, và làm cẩn thận vì phá nhiều thì đàn phải tốn công dựng lại.

Một buổi làm tay như vậy ra được bao nhiêu thì ai đã từng ngồi làm mới biết. Đây là chỗ mà người ngoài nhìn vào thường không hình dung được, vì họ lấy hình ảnh quay mật ong thường làm mốc.

Con số thứ ba: độ trễ gần một năm, và rủi ro nằm hết ở người nuôi

Người mua trả tiền một lần và nhận hàng ngay. Người nuôi thì bỏ tiền mua tổ, chờ gần một năm, chịu rủi ro mất tổ vì kiến, vì mưa, vì thời tiết, rồi mới có hàng.

Trong khoảng chờ đó không có gì bảo hiểm. Mất tổ là mất trắng phần đã đầu tư vào tổ đó. Và mất tổ trong năm đầu là chuyện gần như ai cũng gặp.

Cái giá bán ra phải gánh cả phần rủi ro đó. Đây là điều đúng với mọi nghề nông nhưng đặc biệt nặng với ong dú vì chu kỳ dài và sản lượng mỏng — một cú mất tổ không san được ra nhiều hàng như ở nghề có sản lượng lớn.

Vậy giá nào là hợp lý

Em không đưa con số, vì giá thay đổi theo vùng, theo loài, theo mùa và theo thời điểm. Bảng giá viết hôm nay tháng sau đã lệch.

Nhưng có thể đưa cách nghĩ, và cách nghĩ thì không hết hạn:

Lấy giá mật ong thường ở vùng mình làm mốc. Mật ong dú thật, mua thẳng của người nuôi, luôn cao hơn nhiều lần chứ không phải cao hơn một chút. Một mức giá chỉ nhỉnh hơn mật thường là mức giá không khớp với ba con số ở trên.

So giữa ít nhất ba nơi cùng kênh. Giá tại trại so với giá tại trại. Giá cửa hàng so với giá cửa hàng. So giá trại với giá cửa hàng là so hai thứ khác nhau — cửa hàng có mặt bằng, có nhân viên, có tồn kho, và cái đó nằm trong giá.

Nơi rẻ bất thường mới là nơi đáng hỏi, không phải nơi đắt. Em nói kỹ chỗ này ở phần dưới.

Khi giá thấp bất thường thì chuyện gì đang xảy ra

Có bốn khả năng, và không khả năng nào là «người bán tốt bụng».

Một — mật bị pha. Pha đường, pha mật ong thường, pha nước. Đây là khả năng hay gặp nhất và cũng khó phát hiện nhất với người mua thường.

Hai — mật lấy non. Lấy khi ong chưa vít nắp túi, mật còn nhiều nước. Được nhiều hơn về thể tích, nhưng dễ lên men và chất thì khác hẳn. Người lấy non thường bán rẻ được vì họ có nhiều hàng hơn.

Ba — không phải mật ong dú. Là mật của loài ong khác, bán dưới tên ong dú. Người mua lần đầu không phân biệt được.

Bốn — đàn được cho ăn đường. Đây là thứ em muốn nhấn mạnh vì nó đang phổ biến hơn người ta tưởng. Cho ong ăn nước đường thì đàn có vẻ sung, tích được nhiều hơn, nhưng thứ ong tích lại không còn là mật hoa. Sản lượng tăng nên bán rẻ được. Và không có cách nào nhìn ra bằng mắt thường.

Bốn khả năng này đều dẫn tới cùng một kết luận: giá rẻ trong ngành này không phải là may mắn. Nó là dấu hiệu cần hỏi thêm.

Vì sao giá chênh nhau nhiều giữa các nơi bán

Ngay cả giữa những nơi bán hàng thật, giá vẫn chênh đáng kể. Bốn lý do chính đáng:

Vùng và nguồn hoa. Trại ở vùng nhiều hoa rừng, ít canh tác thâm canh thì mật khác và giá khác. Đây là chênh lệch có thật về chất, không phải chuyện làm giá.

Loài ong. Ong dú không phải một loài duy nhất. Các loài khác nhau về kích cỡ đàn, về sản lượng, và mật cũng khác nhau.

Mùa thu. Mật lấy vào mùa nhiều hoa khác mật lấy cuối mùa. Người nuôi biết rõ điều này, và trại tử tế sẽ nói cho mình biết chứ không gộp làm một.

Số tầng trung gian. Mỗi tầng qua tay là một lần cộng thêm. Mua tại trại rẻ hơn mua ở cửa hàng là chuyện bình thường và không có gì mờ ám ở đây.

Một cách nghĩ khác về chuyện đắt

Người mua hay so mật ong dú với mật ong thường vì cùng gọi là mật. Nhưng cách dùng thì không giống nhau.

Mật ong thường người ta dùng theo thìa, pha nước, nấu ăn, dùng hàng ngày. Mật ong dú thì hầu như không ai dùng như vậy — lượng dùng mỗi lần ít hơn nhiều, và người mua thường mua cho một mục đích cụ thể chứ không mua để dùng thay thế.

Nên phép so đúng hơn không phải «một lít cái này so với một lít cái kia», mà là «một hũ này dùng được bao lâu». Khi tính theo cách đó thì khoảng cách hẹp lại nhiều — không phải hết, nhưng hẹp hơn hẳn so với cảm giác lúc nghe giá lần đầu.

Nói vậy không có nghĩa là ai cũng nên mua. Nếu mục đích chỉ là có mật để pha nước uống hàng ngày thì mật ong thường hợp lý hơn nhiều, và không có gì sai với chuyện đó.